مبانی نظری

چگونه برای یک تصویر موسیقی بنویسیم؟

نیمکت فلزی خالی کنار دیوار و شیشه با سایهٔ نقش پشتی روی زمین

از خواندن یک عکس تا ساخت موسیقی سی‌ثانیه‌ای؛ انتخاب ایده، ریتم، سکوت و پایان را با دو روایت متفاوت و تمرین قابل اجرای کلاسی یاد بگیرید.

برای یک تصویر، تنها یک موسیقی «درست» وجود ندارد. عکسِ یک نیمکت خالی می‌تواند انتظار، آسودگی، تنهایی یا خاطره را تداعی کند؛ موسیقی بخشی از این برداشت را پیشنهاد می‌دهد. کار آهنگساز پیدا کردن معادل صوتیِ تک‌تک رنگ‌ها و اشیا نیست. باید تصمیم بگیرد نگاه مخاطب را به کدام جنبهٔ تصویر هدایت کند و این نگاه در گذر زمان چگونه تغییر کند. در این مقاله از یک عکس ثابت شروع می‌کنیم و به طرحی کوتاه می‌رسیم که با صدا، ساز ساده یا نرم‌افزار قابل اجراست.

نیمکت فلزی خالی کنار دیوار و شیشه با سایهٔ نقش پشتی روی زمین

پیش از انتخاب نت تصویر را بخوانید

تصویر را یک دقیقه بدون موسیقی نگاه کنید. نخست فقط چیزهای دیدنی را یادداشت کنید: نیمکت بخش بزرگی از قاب را گرفته، کسی روی آن ننشسته، نور گرم است و نقش تکراری پشتی آن روی زمین سایه انداخته است. بعد برداشت‌های خود را در ستون دیگری بنویسید: شاید کسی قرار بوده بیاید؛ شاید اینجا استراحتگاهی دلپذیر است. جدا کردن مشاهده از تفسیر جلوی یک اشتباه مهم را می‌گیرد: «خالی بودن» را با «غمگین بودن» یکی نکنید. خود عکس الزاماً داستانی را که شما تصور کرده‌اید تأیید نمی‌کند.

اکنون یک جملهٔ راهنما بنویسید؛ مثلاً «کسی هنوز امیدوار است دوستش برسد». این جمله، سفارش کوچک شما به خودتان است. اگر بعداً بین دو صدا مردد شدید، از خود بپرسید کدام‌یک این انتظارِ امیدوارانه را روشن‌تر می‌کند. انتخاب از روی جذابیت یک صدای آماده آسان است، اما ممکن است شما را از تصویر دور کند. یک طرح ساده با دلیل روشن، برای این تمرین از قطعه‌ای پرجزئیات و بی‌جهت آموزنده‌تر است.

فرق عکس ثابت با تصویر متحرک را بشناسید

عکس، زمان‌بندیِ رویدادها را به شما تحمیل نمی‌کند. می‌توانید سی ثانیه به همان قاب نگاه کنید و توجه را از فضای کلی به یک شیء کوچک ببرید. در فیلم، حرکت بازیگر، برش تدوین، گفت‌وگو و صداهای محیط نیز زمان دارند. بنابراین آهنگسازی برای عکس بیشتر تمرینِ ساختن مسیر توجه است؛ آهنگسازی برای فیلم علاوه بر آن به هماهنگی با رویدادهای مشخص نیاز دارد. این دو فعالیت به هم مربوط‌اند، اما تمرین عکس به‌تنهایی تمام مهارت موسیقی فیلم را آموزش نمی‌دهد.

شرح درس تحلیل روایت در برکلی، فهم قصد نمایشی و تعیین کارکرد موسیقی را پیش از تصمیم دربارهٔ سازبندی و سبک قرار می‌دهد. برای عکس هم می‌توان همین پرسش کاربردی را پرسید: موسیقی قرار است چه کاری انجام دهد؟ نشان دادن فضا، پیشنهاد یک خاطره یا ایجاد انتظار سه هدف متفاوت‌اند. از میان آن‌ها فعلاً یکی را انتخاب کنید. اگر هدف در طول طرح تغییر می‌کند، محل تغییر و علتش را بنویسید؛ صرفاً به دلیل خسته شدن از آکورد قبلی مسیر را عوض نکنید.

از ویژگی دیداری به انتخاب شنیداری برسید

رابطهٔ رنگ و صدا یک فرهنگ لغت همگانی نیست. نمی‌توان گفت آبی همیشه فلوت است یا خط مورب همیشه ملودی صعودی. چنین تشبیه‌هایی می‌توانند جرقهٔ شخصی آهنگسازی باشند، به شرط آنکه به‌عنوان قانون آموزش داده نشوند. به‌جای نسبت دادن معنای ثابت، یک آزمایش بسازید: خطوط تکراری تصویر را با ضربه‌های منظم و سپس با فاصله‌های نامساوی همراه کنید. کدام نسخه نگاه شما را آرام‌تر نگه می‌دارد؟ کدام حسِ منتظر ماندن را بیشتر می‌کند؟

چهار ابزار برای شروع کافی است: ارتفاع صدا، فاصلهٔ زمانی میان صداها، شدت و رنگ صوتی. تغییر جهت ملودی می‌تواند توجه را جابه‌جا کند، اما معنایش به زمینه وابسته است. بالا رفتن سه نت لزوماً امید نیست؛ همان سه نت با صدایی تیز، تکرار سریع و پایان ناتمام ممکن است پرسشی نگران‌کننده بسازند. در هر مقایسه فقط یکی از ابزارها را تغییر دهید تا بفهمید تفاوت شنیده‌شده از کجا آمده است.

سه نمونه در کلید سل با حرکت بالارونده، تکرار یک ارتفاع و حرکت پایین‌رونده

از چپ به راست، حرکت بالارونده، تکرار ارتفاع و حرکت پایین‌رونده دیده می‌شود؛ هیچ‌کدام به‌تنهایی یک احساس ثابت را تعیین نمی‌کنند.

یک مادهٔ کوچک و قابل تغییر بسازید

برای نیمکتِ منتظر، این طرح آموزشی را امتحان کنید: در میزان چهارچهارم، «دو میانی، ر، سل» را به‌ترتیب با کشش سیاه، سیاه و سفید اجرا کنید. سل بالاتر از همان دو است؛ هر میزان چهار ضرب دارد. در میزان بعد، یک ضرب سکوت کنید، ر را یک ضرب و دو را دو ضرب نگه دارید. این دو میزان، ترکیبی از حرکت به جلو و برگشت می‌سازند. معنای انتظار از خود این فاصله‌ها تضمین نمی‌شود؛ جملهٔ راهنما و نحوهٔ اجرا به آن جهت می‌دهند.

طرح را ابتدا فقط با یک ساز، یا با زمزمه، ضبط کنید. سپس سه نسخه بسازید: نت آخر کوتاه‌تر، سکوت آغاز میزان دوم طولانی‌تر، یا اجرای نرم‌تر. در تغییر کشش‌ها، مجموع هر میزان را چهار ضرب نگه دارید؛ کوتاه شدن نت را با سکوت جبران کنید و برای طولانی‌تر شدن سکوت، از کشش نت بعدی کم کنید. برای شروع نیازی به ارکستر مجازی ندارید. اگر ملودی در اجرای ساده هیچ تفاوتی در تجربهٔ تصویر ایجاد نمی‌کند، افزودن لایه‌های متعدد مسئله را پنهان می‌کند. اگر هم علاقه‌تان به بافت است، به‌جای ملودی از دو صدای کشیده و تغییر آهستهٔ شدت استفاده کنید؛ موسیقیِ تصویر همیشه ملودیِ قابل زمزمه نمی‌خواهد.

نمای نزدیک دست‌ها روی کلاویه‌های یک ساز الکترونیکی

سی ثانیه را با واحدهای قابل اندازه‌گیری طراحی کنید

برای تمرین نخست سرعت سیاه را ۸۰ ضرب در دقیقه بگذارید. در این سرعت هر ضرب سه‌چهارم ثانیه و هر میزان چهارچهارم سه ثانیه طول می‌کشد. پس ده میزان، بدون کشش آزاد یا مکث اضافی، سی ثانیه می‌شود. این عددها انتخاب آموزشی‌اند، نه سرعت مناسب همهٔ تصاویر. مترونوم فقط کمک می‌کند دو نسخهٔ شما مدت یکسانی داشته باشند؛ قرار نیست نبض شنیدنی آن حتماً در فایل نهایی باقی بماند.

مترونوم مکانیکی مشکی با وزنه و درجه‌بندی سرعت

با سرعت ۸۰ برای هر سیاه، ده میزان چهارچهارم بدون مکث اضافی سی ثانیه طول می‌کشد.

در شش ثانیهٔ نخست، با یک صدای کم‌حجم فضا را معرفی کنید. از ثانیهٔ شش تا دوازده، ایدهٔ دو میزانی را بیاورید. بین دوازده و هجده، یک‌بار همان ایده را با پایان متفاوت اجرا کنید. از هجده تا بیست‌وچهار، بخشی از بافت را بردارید؛ از بیست‌وچهار تا سی، تصمیم بگیرید انتظار همچنان باز بماند یا به آرامش برسد. زمان‌ها را روی کاغذ کنار پنج خانه بنویسید. لازم نیست هر مرز دقیقاً با ضربه‌ای مؤکد اعلام شود.

دو داستان متفاوت برای همان قاب بنویسید

اکنون جملهٔ راهنما را به «پس از یک روز شلوغ، فرصتی برای استراحت پیدا شده» تغییر دهید. عکس همان است و طول موسیقی همان سی ثانیه می‌ماند. نسخهٔ تازه می‌تواند فاصله‌های زمانی بازتر، نت‌های پیوسته‌تر و پایان آرام‌تری داشته باشد. این انتخاب‌ها پیشنهادند؛ نتیجه را باید همراه تصویر بشنوید. از تبدیل تمرین به فهرست کلیشه‌ها پرهیز کنید: سرعت آهسته به‌خودی‌خود به معنای آرامش نیست و سرعت تند به‌خودی‌خود شادی نمی‌سازد.

دو نسخه را برای یک نفر پخش کنید، بدون آنکه نام داستان‌ها را بگویید. بپرسید «در این قاب چه اتفاقی ممکن است پیش بیاید؟» و «کدام لحظه نظرت عوض شد؟». پرسشِ «غمگین بود، نه؟» پاسخ را جهت می‌دهد. اگر شنونده داستان دیگری تصور کرد، آن را شکست قطعه ندانید. هدف شناخت اثر انتخاب‌هاست، نه مجبور کردن همه به یک احساس. از او بخواهید به یک لحظه یا ویژگی مشخص اشاره کند تا بازخورد قابل استفاده باشد.

سکوت و پایان را هم آهنگسازی کنید

گاهی بهترین تغییر این است که برای چند ضرب چیزی اضافه نکنید. سکوتِ نوشته‌شده در یک خط ساز با خاموشیِ همهٔ صداها فرق دارد. ممکن است ملودی مکث کند و صدای زمینه ادامه یابد، یا همهٔ لایه‌های موسیقی کنار بروند. در تمرین عکس، یک نسخه با سکوتِ کامل در ثانیهٔ هجدهم و نسخه‌ای با قطع فقط ملودی بسازید. تفاوتِ توجه به تصویر را بررسی کنید؛ سکوت را صرفاً جای خالیِ نت‌های فراموش‌شده نبینید.

دو شکل نت سیاه با دسته‌های مخالف و یک علامت سکوت سیاه

سکوت سیاه از نظر زمان با نت سیاه برابر است؛ این علامت به‌تنهایی فرمان خاموش شدن همهٔ لایه‌های صوتی فیلم نیست.

پایان نیز پیام دارد. بازگشت قطعی به صدای مرکزی می‌تواند حسِ تمام شدن پیشنهاد کند، در حالی که قطع یک جملهٔ ناتمام ممکن است انتظار را حفظ کند. توماس نیومن در گفت‌وگوی BFI دربارهٔ موسیقی فیلم توضیح می‌دهد که پایانِ حل‌شده گاهی به موقعیتی نتیجه می‌دهد که از نظر نمایشی هنوز حل نشده است. برای عکس، همین پرسش را به زبان ساده بپرسید: با خاموش شدن موسیقی، داستانی که پیشنهاد کرده‌ام تمام شده یا هنوز ادامه دارد؟

اگر تصویر متحرک شد چه چیزهایی عوض می‌شود

با تلفن، یک ویدیوی بیست‌ثانیه‌ای از یک شیء بی‌جان خودتان بگیرید: ابتدا قاب کلی، سپس نزدیک شدن آرام و در پایان آشکار شدن جزئیاتی کوچک. پیش از ضبط موسیقی، زمان آن آشکار شدن را یادداشت کنید. لازم نیست تمام حرکت دوربین را با نت تقلید کنید. یک تغییر در رنگ صوتی یا بافت درست هنگام روشن شدن اطلاعات تازه، ممکن است از ده تأکیدِ متوالی روشن‌تر باشد. از کلیپی استفاده کنید که خودتان ساخته‌اید یا اجازهٔ استفاده‌اش را دارید. با افزودن حرکت و زمان‌بندی به تصویر، تفاوت آهنگسازی فیلم با قطعهٔ مستقل روشن‌تر می‌شود؛ آن راهنما را برای تنظیم نقطه‌های هماهنگی بخوانید.

اگر صدای محیط در ویدیو وجود دارد، آن را در آزمایش نگه دارید. صدای در، قدم یا باد بخشی از تجربهٔ صحنه است و آهنگ شما باید کنار آن شنیده شود. درس بن نیوهاوس در برکلی به این همکاریِ موسیقی با گفت‌وگو و جلوه‌های صوتی توجه می‌دهد. برای شروع، قطعه را روی تصویرِ بی‌صدا نسازید و در پایان ناگهان همهٔ صداهای اصلی را اضافه نکنید؛ ممکن است جای خالی‌ای که برای موسیقی تصور کرده‌اید اصلاً وجود نداشته باشد.

نسخه‌ها را با معیار روشن بازبینی کنید

پس از یک فاصلهٔ کوتاه، فایل را از ابتدا و همراه تصویر ببینید. یادداشت کنید توجهتان کجا به تصویر بیشتر شد، کجا به خود موسیقی منتقل شد و کجا هیچ تغییری احساس نکردید. سپس فقط یک تصمیم را اصلاح کنید: ورود ملودی، طول مکث، ساز اصلی یا نوع پایان. فایل‌ها را با نام‌های روشن مانند «نیمکت انتظار نسخهٔ یک» و «نیمکت انتظار ورود دیرتر» نگه دارید. تغییر هم‌زمان همهٔ عناصر، مقایسه را دشوار می‌کند.

یک کنترل سادهٔ شنیداری نیز لازم است. دو نسخه را در بلندیِ تقریباً برابر مقایسه کنید؛ نسخهٔ بلندتر ممکن است در نگاه اول اثرگذارتر به نظر برسد. روی بلندگوی معمولی هم گوش دهید تا ببینید ایدهٔ اصلی شنیده می‌شود یا فقط در هدفون و با صدای بلند قابل تشخیص است. هدفِ این مرحله مسابقهٔ کیفیت استودیو نیست؛ باید بتوانید توضیح دهید کدام تغییر، کدام بخش از تجربهٔ تصویر را جابه‌جا کرده است.

تکلیف قابل ارائه در کلاس

برای جلسهٔ بعد، عکس، جملهٔ راهنما، نقشهٔ زمانی و دو اجرای کوتاه را کنار هم آماده کنید. پیش از پخش، فقط عکس را نشان دهید و برداشت اولیهٔ شنوندگان را ثبت کنید؛ سپس موسیقی‌ها را بدون توضیح اضافی پخش کنید. در پایان از تفاوت برداشت‌ها صحبت کنید. خانواده‌ها هم می‌توانند با همین پرسش‌های توصیفی کمک کنند، بدون آنکه لازم باشد دربارهٔ نام آکوردها یا درست بودن سبک داوری کنند.

خروجی موفق این تمرین آن است که بتوانید یک مشاهده را از یک تفسیر جدا کنید، ایده‌ای کوچک را در زمان گسترش دهید و برای ورود، تغییر و پایان موسیقی دلیل بیاورید. در هنرآموز می‌توانید همین تمرین را مبنای گفت‌وگو با مدرس آهنگسازی قرار دهید: دو نسخه و یک پرسش مشخص ببرید، مثلاً «چگونه بدون تندتر کردن ضرب، انتظار را بیشتر کنم؟». چنین پرسشی مسیر یادگیری را دقیق‌تر از درخواستِ مبهمِ «سینمایی‌ترش کنید» می‌کند.

برای مطالعهٔ بیشتر

تحلیل روایت در آهنگسازی تصویر در برکلی

گفت‌وگوی BFI با توماس نیومن

درس بن نیوهاوس دربارهٔ زمان‌بندی موسیقی فیلم

منابع تصاویر

1. نیمکت خالی؛ Circe Denyer؛ CC0 1.0

2. حرکت ملودی؛ Kevin Martin؛ CC BY 4.0

3. نواختن ساز کلاویه‌ای؛ Gabriel Barletta؛ CC0

4. مترونوم مکانیکی؛ Vincent Quach (Invincible)؛ CC BY-SA 3.0

5. نت سیاه و سکوت سیاه؛ Bastique; Leonel Sohns؛ CC BY-SA 3.0