مبانی نظری

آهنگسازی برای فیلم چه تفاوتی با ساخت یک قطعه مستقل دارد؟

تصویرسازیِ آهنگسازی فرضی در حال تماشای صحنه‌ای بی‌نوشته در فضای تدوین موسیقی فیلم

تفاوت زمان‌بندی، فرم، گفت‌وگو، بازنویسی و تحویل موسیقی فیلم با قطعه مستقل را با یک صحنه چهل‌ثانیه‌ای و تمرین دو نسخه یاد بگیرید.

تفاوت اصلی در معیار موفقیت است. یک قطعهٔ مستقل باید تجربه‌ای شنیداری بسازد که با منطق خودش پیش برود؛ موسیقی فیلم علاوه بر منطق موسیقایی، درون مجموعه‌ای از تصویر، داستان، گفت‌وگو و صداهای دیگر کار می‌کند. بنابراین ممکن است ملودی زیبایی در آلبوم خوب شنیده شود، اما در یک صحنه اطلاعات را زود لو بدهد یا جملهٔ بازیگر را بپوشاند. از سوی دیگر، قطعه‌ای ساده و کوتاه می‌تواند دقیقاً همان چیزی باشد که فیلم لازم دارد. این تفاوت به معنای کم‌ارزش‌تر یا آسان‌تر بودن هیچ‌یک نیست.

نمای نزدیک دست‌ها روی کلاویه‌های یک ساز الکترونیکی

موسیقی در چه چیزی باید موفق شود

در قطعهٔ مستقل، آهنگساز می‌تواند زمانِ تکرار، اوج و پایان را عمدتاً از روابط موسیقایی به دست آورد. البته این استقلال مطلق نیست؛ سفارش، متن ترانه، رقص یا محدودیت نوازنده نیز بر موسیقی اثر می‌گذارد. در فیلم، یک معیار اضافه وجود دارد: این موسیقی با این نسخهٔ مشخص از صحنه چه می‌کند؟ اگر تصویر، حس یا اطلاعاتی را به‌اندازهٔ کافی منتقل کرده باشد، برجسته‌تر کردن آن با موسیقی لزوماً کمک نیست.

دو پرسش برای تشخیص فرق مفید است: «اگر این چهار میزان حذف شود، قطعه چه از دست می‌دهد؟» و «اگر همین چهار میزان از صحنه حذف شود، داستان چه از دست می‌دهد؟». پاسخ‌ها ممکن است متفاوت باشند. آهنگساز فیلم باید بتواند بخشی را که به‌تنهایی دوست دارد کنار بگذارد، اگر نقش روشنی در فیلم ندارد. این تصمیم به شنیدن دقیق و همکاری نیاز دارد؛ کوتاه کردن موسیقی همیشه صرفاً تصمیم فنی یا سلیقهٔ شخصی کارگردان نیست.

زمان صحنه با زمان جملهٔ موسیقی یکی نیست

فرض کنید یک ملودی هشت‌میزانی در سرعت سیاه برابر با ۱۰۰، حدود ۱۹٫۲ ثانیه طول می‌کشد؛ هر میزان چهارچهارم ۲٫۴ ثانیه است. اکنون صحنه‌ای دارید که کشف مهم آن در ثانیهٔ شانزده اتفاق می‌افتد و در ثانیهٔ بیست‌ویک قطع می‌شود. نمی‌توان صرفاً قطعه را روشن کرد و امیدوار بود اوج و پایان در محل مناسب بیفتند. شاید لازم باشد جمله کوتاه شود، شروعش عقب برود، یک میزان با متر دیگر بیاید یا اوج پیش از پایان موسیقایی شکل بگیرد.

مترونوم مکانیکی مشکی با وزنه و درجه‌بندی سرعت

مدت جمله تابع تعداد ضرب‌ها و سرعت است؛ در مثال متن، هشت میزان چهارچهارم با سرعت ۱۰۰ حدود ۱۹٫۲ ثانیه طول می‌کشد.

این‌جا «نقطهٔ هماهنگی» یعنی لحظه‌ای که رابطهٔ صدا و تصویر برای شما اهمیت ویژه دارد، نه هر برش یا حرکت دست. در یک فیلم کوتاه ممکن است تغییر نگاه بازیگر مهم‌تر از باز شدن در باشد. پیش از تغییر سرعت، مشخص کنید کدام نقطه واقعاً باید برجسته شود. گاهی بهترین راه، انتخاب موسیقیِ بدون ضرب آشکار است؛ گاهی هم نبضی منظم مناسب است و با تغییر ظریف طول جمله به مقصد می‌رسد. یک راه‌حل ثابت برای همهٔ صحنه‌ها وجود ندارد.

جلسهٔ تعیین محل موسیقی بخشی از آهنگسازی است

در بسیاری از تولیدها، آهنگساز و کارگردان همراه تدوینگر موسیقی دربارهٔ محل ورود و خروج قطعه‌ها گفت‌وگو می‌کنند. نام رایج این کار «اسپاتینگ» است. شرح حرفهٔ تدوینگر موسیقی در برکلی، آن را مرحله‌ای برای توافق دربارهٔ تعداد، جایگاه و محتوای قطعه‌ها معرفی می‌کند. برای هنرجو، شکل سادهٔ همین جلسه کافی است: کلیپ را ببینید، ساعت شروع و پایان را یادداشت کنید و برای هر بخش یک جمله دربارهٔ کارکرد موسیقی بنویسید.

به‌جای «از اینجا موسیقی قشنگ بیاید» بنویسید «از لحظه‌ای که شخصیت تصمیم می‌گیرد برگردد، حرکت موسیقی شروع شود». میان احساس شخصیت و اطلاعات مخاطب هم فرق بگذارید. ممکن است شخصیت خوشحال باشد و مخاطب بداند تصمیم او خطرناک است. تا دربارهٔ این زاویه توافق نشود، بحث دربارهٔ پیانو یا ویولن ممکن است زودهنگام باشد. نخست مسئلهٔ داستان را روشن کنید و سپس برای آن راه‌حل شنیداری بسازید.

گفت‌وگو و صدای محیط شریک موسیقی‌اند

در کنسرت معمولاً موسیقی مرکز توجه شنیداری است. در فیلم، یک جملهٔ آرام می‌تواند مهم‌ترین اتفاق صحنه باشد. پایین آوردن ولوم همیشه کافی نیست؛ نت‌های سریع، حمله‌های تیز یا ملودیِ پرتحرک ممکن است همچنان توجه را از کلام بگیرند. می‌توانید تعداد رویدادها را کمتر کنید، در پایان جملهٔ بازیگر پاسخ موسیقایی بدهید یا بخشی از موسیقی را حذف کنید. این‌ها تصمیم‌های آهنگسازی‌اند، پیش از آنکه صرفاً با ابزار میکس حل شوند.

مقیاس نشانه‌های شدت موسیقی از پیانیسیسیمو تا فورتیسیسیمو

نشانه‌های شدت از آرام‌تر به قوی‌تر پیش می‌روند؛ تغییر شدت فقط یکی از راه‌های جا باز کردن برای گفت‌وگوست.

صدای محیط هم الزاماً مزاحمت نیست. ریتم چرخ قطار، زنگ دوردست یا ورق زدن دفتر می‌تواند بخش بزرگی از انرژی صحنه را تأمین کند. تمرین کنید سی ثانیه از یک کلیپ خودتان را فقط با صداهای اصلی بشنوید و جاهای واقعاً خالی را پیدا کنید. اگر یک ضربهٔ موسیقایی را روی هر صدای در بگذارید، شاید فقط چیزی را دوباره گفته باشید که صداگذاری قبلاً روشن کرده است. هماهنگی خوب گاهی از تقسیم کار به دست می‌آید. برای تصمیم دربارهٔ جا بازکردن برای صدای محیط و گفت‌وگو، تمرین انتخاب زمان سکوت در موسیقی فیلم را هم بررسی کنید.

فرم کوتاه فیلم با فرم آلبوم فرق می‌کند

قطعهٔ داخل فیلم، که اغلب «کیو» نامیده می‌شود، ممکن است پیش از رسیدن به یک پایان کامل قطع شود؛ چون صحنه هنوز پاسخی نداده است. در آلبوم می‌توان برای همان مادهٔ موسیقایی مقدمه، بسط و پایان تازه نوشت. برعکس، برداشتن نسخهٔ آلبوم و چسباندن آن روی تصویر تضمین نمی‌کند رابطهٔ مناسبی بسازد. موسیقیِ متنِ داخل فیلم، قطعهٔ منتشرشده در آلبوم و تنظیم کنسرتیِ آن می‌توانند سه نسخه با سه نیاز متفاوت باشند.

برای لمس تفاوت، یک ایدهٔ چهارمیزانی را دو بار بسازید. نسخهٔ مستقل را تا جایی ادامه دهید که بازگشت و پایانش از نظر شما قانع‌کننده شود. نسخهٔ تصویری را برای صحنهٔ «نوشتن یک پیام و پاک کردن آن» تنظیم کنید؛ پایان موسیقی باید با تردید شخصیت کنار بیاید. اگر برای نسخهٔ دوم فرود قطعی مناسب نیست، آن را حذف کنید. این کار تخریب موسیقی نیست؛ انتخاب نوع دیگری از جمله‌بندی برای وظیفه‌ای دیگر است.

شکل نت‌های سیاه و علامت سکوت سیاه

مدت سکوت نیز بخشی از جمله‌بندی است؛ پایان یک کیوی فیلم الزاماً پایان حل‌شدهٔ یک قطعهٔ مستقل نیست.

تصویر موقت و موسیقی موقت را درست بفهمید

کارگردان ممکن است برای تدوین اولیه از موسیقی موجود استفاده کرده باشد. چنین موسیقی‌ای می‌تواند سرنخِ سرعت، انرژی یا رنگ صوتی باشد، اما نباید خودکار به دستورِ تقلید تبدیل شود. بپرسید کدام ویژگی پسندیده شده: زمان ورود، سادگی، فضای صوتی یا حسِ حرکت؟ سپس دو طرح کوتاه با مادهٔ مستقل بسازید. اگر تنها برداشتتان «باید مثل همین قطعه باشد» باشد، احتمال دارد هم خلاقیت محدود شود و هم مسئلهٔ واقعی صحنه را درست نفهمیده باشید.

خود تصویر هم ممکن است عوض شود. حذف دو ثانیه از ابتدای صحنه می‌تواند تمام نقاط هماهنگی را جابه‌جا کند. در تمرین کلاسی، نسخه‌های تصویر را با شماره و تاریخ مشخص نگه دارید و روی برگهٔ موسیقی بنویسید به کدام نسخه مربوط است. موسیقیِ هماهنگ با نسخهٔ دیروز الزاماً با تدوین امروز هماهنگ نیست. پیش از بازنویسیِ زیاد، بررسی کنید مشکل از آهنگ است یا از این‌که دو نفر دربارهٔ دو فایل متفاوت حرف می‌زنند.

تحویل فایل بخشی از مسئولیت حرفه‌ای است

یک فایل موسیقی که خوب صدا می‌دهد ولی معلوم نیست کجا باید قرار بگیرد، تحویل کاملی نیست. در پروژهٔ کوچک نیز نام قطعه، شمارهٔ نسخه، مدت، زمان شروع نسبت به تصویر و توضیح کوتاه تغییر را همراه داشته باشید. اگر گروه فایل‌های جداگانهٔ سازها را می‌خواهد، دربارهٔ شیوهٔ دسته‌بندی توافق کنید. «استم» معمولاً خروجی یک گروه صوتی مانند زهی‌ها یا سازهای کوبه‌ای است؛ با فایل تک‌تک ترک‌های پروژه همیشه یک چیز نیست.

در تحویل چند استم، همگی باید نقطهٔ شروع مشترک داشته باشند تا با کنار هم قرار گرفتن جابه‌جا نشوند. همچنین باید روشن شود کدام افکت‌ها در خروجی ثبت شده‌اند. سرفصل حرفه‌ای برکلی، همکاری و تحویل مطابق مشخصات را کنار کار خلاقه آموزش می‌دهد. هنرجو لازم نیست برای اولین تمرین همهٔ استانداردهای استودیو را اجرا کند، اما باید عادت کند مشخصات مورد توافق را بنویسد و فایل نهایی را یک بار از ابتدا روی تصویر امتحان کند.

میکروفن خازنی استودیویی با توری محافظ و بدنهٔ مشکی

ضبط ساز، گفت‌وگو و صداگذاری در میکس به یکدیگر می‌رسند؛ فایل‌های تحویلی باید جایگذاری زمانی روشنی داشته باشند.

تمرین دو نسخه برای یک موقعیت

این صحنهٔ چهل‌ثانیه‌ای، تمرین تألیفی ماست: از صفر تا هشت ثانیه، فردی پشت میز دنبال کلید می‌گردد؛ از هشت تا هجده، کشویی را باز می‌کند؛ از هجده تا بیست‌وهشت، یک یادداشت پیدا می‌کند و می‌خواند؛ از بیست‌وهشت تا چهل، کلید را می‌بیند اما تصمیم می‌گیرد بیرون نرود. رویدادِ مهم صرفاً پیدا شدن کلید نیست؛ تصمیمِ آخر، معنای جست‌وجوی قبلی را تغییر می‌دهد. پیش از ساختن نت، برای این تغییر یک جمله بنویسید.

نسخهٔ اول را به‌عنوان قطعه‌ای مستقل بر پایهٔ «جست‌وجو» بسازید. سپس همان ماده را برای تصویر بازنویسی کنید. در زمان خواندن یادداشت، تراکم را کم کنید؛ بعد بررسی کنید ورود دوبارهٔ موسیقی باید هنگام دیدن کلید باشد یا پس از تصمیمِ ماندن. این دو زمان، دو تفسیر می‌سازند. نسخه‌های تصویری را با بلندیِ برابر مقایسه کنید و از شنونده بپرسید چه زمانی فهمید تصمیم عوض شده است، نه فقط کدام قطعه را بیشتر دوست داشته است.

مهارت مشترک و مهارت تازه را جدا کنید

ملودی‌نویسی، ریتم، هارمونی، شناخت ساز و گوش دادن دقیق در هر دو حوزه به کار می‌آیند. برای موسیقی فیلم، خواندن صحنه، گفت‌وگو با گروه، کار با زمانِ تصویر و آمادگی برای بازنویسی نیز لازم است. کیفیت یک کتابخانهٔ صدای گران، جای این مهارت‌ها را نمی‌گیرد. در تمرین آغازین، صدای ساز خودتان و یک ضبط ساده می‌تواند تصمیم روایی را روشن کند، حتی اگر کیفیت نهاییِ تولید هنوز حرفه‌ای نباشد.

همچنین هر فیلم به موسیقی ارکسترال احتیاج ندارد. بافت الکترونیکی، یک ساز تنها، گروه کوچک یا ترکیب صدای ضبط‌شده و نت می‌تواند مناسب باشد. انتخاب باید با جهان اثر، امکانات اجرایی و وظیفهٔ موسیقی ارتباط داشته باشد. در گفت‌وگوی میرا کالیکس با BFI دربارهٔ یک فیلم صامت، ترکیب ساز و الکترونیک پاسخ به نیاز همان پروژه است؛ از چنین نمونه‌هایی بهتر است شیوهٔ پرسیدن سؤال را بیاموزیم، نه فهرستی از سازهای همیشگیِ «سینمایی» تهیه کنیم.

از خودتان چه خروجی‌ای بخواهید

برای ارزیابی، سه چیز ارائه کنید: نسخهٔ مستقل، نسخهٔ همراه تصویر و برگه‌ای با سه تصمیمی که عوض شده‌اند. برای هر تصمیم بنویسید مشکل چه بود و تغییر چه کمکی کرد. مثلاً «ملودی هنگام خواندن یادداشت توجه می‌گرفت، پس فقط صدای کشیده ماند». اگر توضیح شما فقط «حرفه‌ای‌تر شد» باشد، هنوز رابطهٔ انتخاب و نتیجه روشن نیست. مدرس می‌تواند دربارهٔ همین رابطه بازخورد بدهد، حتی پیش از اصلاح جزئیات سازبندی.

در هنرآموز، تمرین مقایسهٔ این دو نسخه می‌تواند نقطهٔ شروع مناسبی برای ورود به موسیقی تصویر باشد. معیار پیشرفت این نیست که هر کیو جداگانه شبیه یک قطعهٔ کامل آلبوم شنیده شود؛ باید بتوانید موسیقی را در بافت صحنه بشنوید، از یک تصمیم دفاع کنید و هنگام تغییر نیاز داستان، آن را آگاهانه بازنویسی کنید. قطعهٔ مستقل و موسیقی فیلم، دو موقعیت متفاوت برای به‌کارگیری خلاقیت موسیقایی‌اند.

برای مطالعهٔ بیشتر

شرح نقش تدوینگر موسیقی در برکلی

همکاری و تحویل فنی در آهنگسازی فیلم

گفت‌وگوی BFI با میرا کالیکس دربارهٔ آهنگسازی تصویر

منابع تصاویر

1. نواختن ساز کلاویه‌ای؛ Gabriel Barletta؛ CC0

2. مترونوم مکانیکی؛ Vincent Quach (Invincible)؛ CC BY-SA 3.0

3. نشانه‌های شدت موسیقی؛ Nathaniel Mitchell؛ CC BY-SA 4.0

4. نت سیاه و سکوت سیاه؛ Bastique; Leonel Sohns؛ CC BY-SA 3.0

5. میکروفن استودیویی؛ Lucasbosch؛ CC BY-SA 3.0