مبانی نظری

۱۰ تمرین آهنگسازی برای روزهایی که هیچ ایده‌ای نداریم

تصویرسازیِ دو چیدمان از مواد مشترک؛ نمادی از ساختن و مقایسهٔ طرح‌های کوتاه موسیقایی

ده تمرین کوتاه با محدودیت مشخص، نمونه و خروجی قابل بررسی برای ساخت ملودی، ریتم، همراهی و پایان؛ از سه نت تا بازنویسی یک طرح قدیمی.

وقتی ایده‌ای به ذهن نمی‌رسد، لازم نیست همان روز یک قطعهٔ کامل بسازید. می‌توانید یک مسئلهٔ کوچک و روشن انتخاب کنید و در پایان، چیزی قابل شنیدن و قابل مقایسه داشته باشید. ده تمرین این مقاله برای چنین موقعیتی طراحی شده‌اند: هرکدام محدودیت، نمونه و معیار بازبینی دارد. ترتیب آن‌ها اجباری نیست و قرار نیست درمان بی‌انگیزگی یا تضمین خلاقیت باشند. هدف عملی این است که به‌جای منتظر ماندن برای یک شروع کامل، یک تصمیم موسیقایی بگیرید و اثرش را بشنوید.

نمای نزدیک دست‌ها روی کلاویه‌های یک ساز الکترونیکی

برای بیشتر تمرین‌ها صدا، ساز در دسترس یا نرم‌افزار ساده کافی است. مثال‌های دارای نت، با قرارداد دو۴ برای دوی میانی نوشته شده‌اند و همهٔ الگوهای میزان‌دار زیر در چهارچهارم‌اند. سرعتی انتخاب کنید که بتوانید نمونه را تکرار کنید. پیش از شروع، نسخهٔ اول را نگه دارید و برای نسخهٔ بعدی نام تازه بگذارید؛ اگر دائم روی فایل قبلی بنویسید، مقایسه از دست می‌رود. برای هر جلسه یکی از تمرین‌ها را انتخاب کنید و خروجی آن را تمام کنید، حتی اگر نتیجه فقط چند میزان باشد.

تمرین ۱ با سه نت چهار میزان بسازید

فقط سه نت می۴، سل۴ و لا۴ را انتخاب کنید. چهار میزان بنویسید و برای هر میزان چهار ضرب در نظر بگیرید؛ از سیاه، سفید و سکوت سیاه استفاده کنید. محدودیت مهم این است که در طول تمرین نت تازه‌ای اضافه نکنید. برای آغاز، میزان اول می۴ سیاه، سل۴ سیاه و لا۴ سفید باشد. میزان دوم را طوری بسازید که با همان مواد، پاسخی به میزان نخست به نظر برسد. تکرار نت مجاز است و لازم نیست هر سه نت در تمام میزان‌ها حاضر باشند.

خروجی، یک عبارت چهارمیزانی است که بتوانید دو بار یکسان اجرا کنید. هنگام بازبینی، به‌جای پرسیدن «زیبا شد؟» بپرسید کدام میزان ادامه می‌خواهد و کدام پایان را روشن‌تر می‌کند. اگر هر چهار میزان یکسان‌اند، فقط ریتم میزان سوم را تغییر دهید. اگر هیچ ارتباطی ندارند، بخشی از ریتم آغاز را در پایان برگردانید. این تمرین نشان می‌دهد تنوع فقط از زیاد کردن تعداد نت‌ها نمی‌آید؛ توزیع همان مواد در زمان هم موضوع آهنگسازی است.

تمرین ۲ روی یک نت سه ریتم مختلف بنویسید

یک نت راحت، مثلاً ر۴، را ثابت نگه دارید و سه الگوی یک‌میزانی بسازید. الگوی نخست چهار سیاه باشد. در دومی، یک سیاه، یک سکوت سیاه، دو چنگ و یک سیاه قرار دهید؛ جمع آن‌ها چهار ضرب است. در سومی، دو چنگ، یک سیاه، یک سفید بنویسید. همه را با یک ارتفاع و یک سرعت اجرا کنید تا تفاوت از ریتم بیاید. ابتدا با دست زدن هم می‌توانید نتیجه را بررسی کنید، سپس آن را روی ساز یا با صدا اجرا کنید.

چهار نت سیاه در میزان چهارچهارم با کلید سازهای کوبه‌ای

چهار سیاه یک الگوی پایهٔ چهارچهارم‌اند؛ تمرین دوم از تغییر جای رویدادها و سکوت‌ها شروع می‌شود.

از میان سه الگو، یکی را برای شروع و دیگری را برای پاسخ انتخاب کنید و یک عبارت دو میزانی بسازید. معیار بازبینی، توان شمردن ضرب در زمان سکوت و شنیدن تفاوت محل تأکیدهاست. اگر تنها بلندتر زدن یک نت باعث تفاوت شده، نسخه‌ای با شدت تقریباً یکسان نیز ضبط کنید. ریتم نوشته‌شده و اجرای بیانی هر دو مهم‌اند، اما در این مرحله بهتر است بدانید دقیقاً کدام عامل را تغییر داده‌اید.

تمرین ۳ مسیر ملودی را پیش از نام نت‌ها تعیین کنید

روی کاغذ یک خط ساده بکشید که آرام بالا برود، یک‌بار به بالاترین نقطه برسد و سپس پایین بیاید. اکنون در محدودهٔ دو۴ تا دو۵، ملودی‌ای چهارمیزانی متناسب با آن بسازید. لازم نیست هر نقطهٔ خط برابر یک نت باشد؛ خط فقط مسیر کلی را مشخص می‌کند. بالاترین نت را یک‌بار به کار ببرید و زمان آن را آگاهانه انتخاب کنید. می‌توانید در بخش پایین‌رونده، بعضی نت‌ها را تکرار کنید تا طرح به تمرین خشک گام تبدیل نشود.

سه نمونهٔ نت‌نویسی برای حرکت بالارونده، تکرار یک ارتفاع و حرکت پایین‌رونده

شکل بالا رفتن، ثابت ماندن و پایین آمدن ملودی را می‌توان مستقل از تعداد زیاد نت‌ها بررسی کرد.

پس از اجرا، بدون نگاه به کاغذ مسیر را دوباره رسم کنید. اگر شکل شنیده‌شده با قصد اولیه فرق دارد، بررسی کنید شاید یک نت بلندتر یا کشیده‌تر توجه بیشتری از بلندترین ارتفاع جلب کرده است. نسخهٔ دوم را با تغییر جای نت اوج بسازید، نه با تعویض تمام ملودی. خروجی، دو نسخه با مسیر کلی مشابه و نقطهٔ تأکید متفاوت است. این مقایسه به شما کمک می‌کند رابطهٔ ارتفاع، کشش و جایگاه جمله را بشنوید.

تمرین ۴ برای یک پرسش دو پاسخ بسازید

یک عبارت دو میزانی بنویسید که پایانش برای شما حس ادامه داشته باشد. سپس دو پاسخ دو میزانی بسازید؛ یکی با بازگشت به نت آغازین و دیگری با پایان روی نت متفاوت. فعلاً سرعت، ساز و همراهی را ثابت نگه دارید. اگر با نمونهٔ آماده راحت‌ترید، پرسش را در دو ماژور بنویسید و روی ر یا سل تمام کنید، سپس پاسخ‌ها را مقایسه کنید. قرار نیست هر پایان روی یک نت مشخص در همهٔ زمینه‌ها همان حس را ایجاد کند؛ گوش شما و زمینهٔ همراهی باید داوری کنند.

خروجی دو عبارت چهارمیزانی است که دو میزان اولشان مشترک است. آن‌ها را برای هم‌کلاسی اجرا کنید و بدون گفتن قصدتان بپرسید کدام نسخه بسته‌تر به نظر می‌رسد و چرا. اگر پاسخ متفاوت بود، دربارهٔ محل سکوت، کشش نت آخر و باس حرف بزنید. این اختلاف، اطلاعات تمرین است و به معنی غلط شنیدن دیگری نیست. اکنون یکی از عوامل را تغییر دهید و دوباره بشنوید.

تمرین ۵ نیمی از رویدادها را حذف کنید

یک طرح قدیمی و کوتاه انتخاب کنید و تقریباً نیمی از آغازهای نت را حذف کنید. زمان نت‌های حذف‌شده را با سکوت پر کنید تا طول میزان‌ها تغییر نکند. اگر میزان شما چهار سیاه دارد، با حذف سیاه دوم و چهارم، همان جاها سکوت سیاه می‌گذارید. سپس نسخهٔ اصلی و خلوت‌تر را پشت سر هم بشنوید. هدف این نیست که نسخهٔ کم‌نت همیشه بهتر باشد؛ می‌خواهید بفهمید کدام صداها برای شناسایی یا جهت جمله ضروری‌ترند.

دو نت سیاه و یک علامت سکوت سیاه روی خطوط حامل بدون کلید

سکوت سیاه به‌اندازهٔ یک ضربِ سیاه زمان می‌گیرد؛ در تمرین حذف، جای نت حذف‌شده را بشمارید.

در پایان، فقط یکی از نت‌های حذف‌شده را برگردانید و دلیل انتخابتان را بنویسید. ممکن است آن نت اتصال دو بخش را روشن کند یا به فرود جهت بدهد. اگر حذف، طرح را نامفهوم کرده، این هم نتیجهٔ قابل استفاده‌ای است؛ اکنون می‌دانید چه چیزی نقش ساختاری داشته است. نسخه‌ها را نگه دارید تا جلسهٔ بعد بتوانید بدون تکیه بر حافظهٔ کوتاهِ همان لحظه مقایسه کنید.

تمرین ۶ یک ملودی را روی دو باس متفاوت بشنوید

ملودی دو میزانی ساده‌ای با نت‌های دو۴، می۴ و سل۴ بسازید. بار اول در هر میزان دو۳ را کشیده زیر آن بگذارید و بار دوم لا۲ را. ملودی، ریتم و سرعت ثابت بمانند. لازم نیست فوراً تمام آکورد را اضافه کنید؛ همین تغییر باس می‌تواند نسبت نت‌های بالایی با زمینه را تغییر دهد. گوش کنید کدام نت در هر نسخه آرام‌تر یا ناپایدارتر به نظر می‌رسد و آیا جای پایان برایتان تغییر می‌کند.

برای ادامه، یک نت همراه دیگر اضافه کنید: می۳ را یک بار کنار دو۳ و یک بار کنار لا۲ آزمایش کنید. اکنون سه لایهٔ پیچیده نسازید؛ هدف، مقایسهٔ رابطه‌های محدود است. خروجی دو همراهی برای یک ملودی مشترک و یادداشتی دربارهٔ یک تفاوت شنیده‌شده است. اگر تفاوت را نمی‌شنوید، زمان نت‌ها را بیشتر کنید و ملودی را کوتاه‌تر کنید؛ افزودن سازهای متعدد در این مرحله پرسش را مبهم‌تر می‌کند.

تمرین ۷ یک ایده را با حفظ فاصله‌ها جابه‌جا کنید

یک موتیف سه‌نتی انتخاب کنید: دو۴، ر۴، می۴، به‌ترتیب سیاه، سیاه و سفید. آن را یک پرده بالاتر تکرار کنید: ر۴، می۴، فا‌دیز۴، با همان کشش‌ها. این انتقال، فاصله‌های دقیق را حفظ می‌کند. اکنون نسخهٔ دیگری با ر۴، می۴ و فا۴ بسازید؛ این بار داخل مجموعهٔ نت‌های دو ماژور حرکت کرده‌اید و فاصلهٔ دوم تا سوم تغییر کرده است. دو نتیجه را بشنوید و آن‌ها را به‌عنوان دو انتخاب متفاوت ثبت کنید.

هر نسخه را پس از موتیف اصلی بگذارید و سپس یک میزان پایان برایش بسازید. پرسش بازبینی این است که تکرار چه رابطه‌ای با آغاز دارد و پایان کدام مسیر را کامل می‌کند. از زنجیرهٔ طولانیِ انتقال‌ها خودداری کنید؛ در این تمرین سه میزان کافی است. نتیجهٔ مطلوب، توان نام بردن از تفاوت دو روش و شنیدن اثر آن در همین نمونه است، نه حفظ کردن یک دستور همیشگی برای ادامه دادن ملودی.

تمرین ۸ شدت و تراکم را جداگانه تغییر دهید

یک عبارت چهارمیزانی ثابت انتخاب کنید و دو نسخه بسازید. در اول، تعداد خط‌ها ثابت بماند و شدت به‌تدریج بیشتر شود. در دوم، شدت هر خط تقریباً ثابت باشد اما یک خط همراهیِ ساده از میانه اضافه شود. اکنون بررسی کنید افزایش انرژی در هر نسخه چگونه شکل می‌گیرد. برای آزمایش مقدماتی می‌توانید از صداهای ساده و منطقه‌های جدا استفاده کنید تا ورود خط تازه واضح باشد. هدف این است که افزودن لایه را با صرفاً بلندتر کردن خروجی برابر نگیرید.

نشانهٔ کرشندو در چپ و دکرشندو در راست

کرشندو و دکرشندو به تغییر تدریجی شدت اشاره دارند؛ تغییر بافتِ تمرین هشتم می‌تواند همراه یا مستقل از آن باشد.

پس از مقایسه، نسخهٔ سومی بسازید که در آن هر دو عامل تغییر کنند. اگر ملودی گم شد، یکی از لایه‌ها را کم کنید یا حرکت آن را خلوت‌تر کنید. برای اجرای زنده، تعادل سازها باید جداگانه بررسی شود؛ تنظیم بلندی صدای مجازی به‌تنهایی پیش‌بینی کاملی از گروه واقعی نیست. خروجی این تمرین، سه فایل کوتاه با شرح روشن تفاوتشان است و می‌تواند نقطهٔ شروع یادگیری بافت و ارکستراسیون باشد.

تمرین ۹ برای یک رویداد بیست‌ثانیه‌ای موسیقی بسازید

یک موقعیت خیالی و بی‌نیاز از فیلم آماده انتخاب کنید: کسی وارد اتاق می‌شود، چیزی را می‌بیند، مکث می‌کند و بیرون می‌رود. روی خط زمان بیست‌ثانیه‌ای، جای چهار رویداد را مشخص کنید و فقط با دو رنگ صوتی موسیقی بسازید. لازم نیست هر حرکت با یک ضربهٔ موسیقایی همراه شود. ابتدا تصمیم بگیرید کدام لحظه اهمیت بیشتری دارد و پیش از آن، بعد از آن یا دقیقاً هم‌زمان با آن چه صدایی لازم است.

نسخه‌ای با موسیقی پیوسته و نسخه‌ای با یک سکوت مشخص بسازید. سپس شرح موقعیت را بخوانید و هر دو را بشنوید. معیار بازبینی این است که جای رویداد مهم و طول مکث در موسیقی روشن باشد؛ نه اینکه موسیقی بدون زمینه حتماً احساس معینی را به همه منتقل کند. اگر زمان‌بندی نامشخص است، ابتدا شروع و پایان صداها را اصلاح کنید و بعد سراغ هارمونی پیچیده‌تر بروید.

تمرین ۱۰ یک طرح ناتمام را واقعاً تمام کنید

از میان طرح‌های قبلی، کوتاه‌ترین ایدهٔ قابل استفاده را بردارید و سقف آن را هشت میزان بگذارید. همان آغاز را نگه دارید، یک بخش ادامه بسازید و برای دو میزان آخر پایان تعیین کنید. در این جلسه اجازهٔ اضافه کردن میزان نهم ندارید. اگر ایده‌ها زیاد شدند، آن‌ها را در فایل دیگری ذخیره کنید تا بهانه‌ای برای تمام نکردن این نسخه نشوند. پایان می‌تواند آرام، ناگهانی یا باز باشد، اما باید انتخاب شما باشد و در اجرا قابل تکرار بماند.

فایل نهایی را یک بار از ابتدا تا انتها بدون توقف بشنوید و فقط یک اصلاح ضروری انجام دهید. سپس بنویسید «این نسخه برای بررسیِ چه چیزی تمام شده است». تمام کردن یک تمرین به معنای آماده بودن برای انتشار نیست؛ یعنی اکنون یک کل محدود دارید که می‌توان درباره‌اش حرف زد. در جلسهٔ بعد تصمیم بگیرید آن را گسترش دهید یا از تجربه‌اش برای قطعه‌ای تازه استفاده کنید.

تمرین مناسب امروز را انتخاب کنید

اگر مشکل شما شروع کردن است، تمرین سه‌نتی یا تک‌نتِ ریتمیک را انتخاب کنید. اگر طرح دارید اما ادامه پیدا نمی‌کند، پاسخ‌سازی یا انتقال کوتاه را امتحان کنید. اگر پروژه‌ها مرتب بزرگ و ناتمام می‌شوند، حذف نت‌ها یا پایان هشت‌میزانی مناسب‌تر است. لازم نیست هر ده تمرین را پشت سر هم انجام دهید. در هنرآموز، معیار مفید پیشرفت این است که هنرجو بتواند نسخه‌ای بسازد، تفاوت نسخهٔ بعدی را توضیح دهد و از شنیدن نتیجه برای تصمیم تازه استفاده کند.

برای مطالعهٔ بیشتر

شروع ساخت موسیقی با آموزش ابلتون

تغییر تدریجی ایده‌های موسیقایی

منابع تصاویر

1. نواختن ساز کلاویه‌ای؛ Gabriel Barletta؛ CC0

2. چهار ضرب سیاه؛ Chelsey Hamm؛ CC BY-SA 4.0

3. جهت حرکت ملودی؛ Kevin Martin؛ CC BY 4.0

4. نت سیاه و سکوت سیاه؛ Bastique; Leonel Sohns؛ CC BY-SA 3.0

5. تغییر تدریجی شدت؛ Chelsey Hamm؛ CC BY-SA 4.0