مبانی نظری

ارکستراسیون چیست و چه تفاوتی با تنظیم و آهنگسازی دارد؟

نوازندگان زهی در جلوی صحنه و گروه‌های بادی و کوبه‌ای پشت آن‌ها در یک ارکستر سمفونیک

تفاوت آهنگسازی، تنظیم و ارکستراسیون را با یک ملودی دو میزانی، تقسیم نقش‌ها، دوبله، تعادل و تمرین قابل اجرای گروه کوچک یاد بگیرید.

ارکستراسیون هنر تصمیم‌گیری دربارهٔ این است که کدام ساز، کدام بخش موسیقی را، در چه منطقهٔ صوتی و با چه شیوه‌ای اجرا کند تا نتیجهٔ شنیداری مقصود حاصل شود. آهنگسازی به آفرینش و سازمان‌دادن مادهٔ موسیقی مربوط است؛ تنظیم معمولاً یک اثر موجود را برای شکل اجرایی تازه بازپردازی می‌کند. این مرزها در کار واقعی هم‌پوشانی دارند و یک نفر ممکن است هر سه کار را انجام دهد. برای هنرجو، فرق این واژه‌ها زمانی روشن می‌شود که بتواند بگوید در یک نسخه دقیقاً چه چیزی تغییر کرده است.

نوازندگان زهی در جلوی صحنه و گروه‌های بادی و کوبه‌ای پشت آن‌ها در یک ارکستر سمفونیک

سه پرسش به جای سه برچسب مبهم

برای تشخیص نقش‌ها، سه پرسش بپرسید. مادهٔ اصلی و مسیر قطعه چگونه ساخته شده است؟ اثر موجود برای چه اجرا یا قالب تازه‌ای تغییر کرده است؟ هر خط دقیقاً چگونه میان سازها توزیع شده است؟ پرسش نخست بیشتر به آهنگسازی، دومی به تنظیم و سومی به ارکستراسیون نزدیک است. این روش کمک می‌کند از تعریف‌هایی مانند «آهنگساز فقط ملودی می‌سازد» فاصله بگیریم. آهنگسازی می‌تواند ریتم، هارمونی، بافت، فرم و رنگ را از ابتدا دربرگیرد؛ همهٔ قطعات نیز از یک ملودی تنها شروع نمی‌شوند.

در یک پروژه، آهنگساز ممکن است طرحی برای پیانو بدهد و ارکستراتور آن را به پارتیتور گروه تبدیل کند. در پروژه‌ای دیگر، رنگ فلوت و شیوهٔ ورود زهی‌ها جزئی از ایدهٔ اولیه باشد و آهنگساز از آغاز همان‌ها را بنویسد. شرح حرفه‌ای برکلی نیز به تفاوت میزان جزئیات در طرح اولیه اشاره می‌کند. بنابراین از روی تعداد نام‌های درج‌شده در تیتراژ یا نوع فایل تحویلی نمی‌توان مقدار خلاقیت هر فرد را اندازه گرفت. باید دامنهٔ کار و تصمیم‌های واقعی را دید.

یک مثال کوچک با مادهٔ ثابت

یک عبارت سادهٔ چهارچهارم بسازید. در میزان اول دو۵، ر۵، می۵ و سل۵ را هرکدام یک سیاه بنویسید. میزان دوم شامل فا۵ و می۵ به صورت دو سیاه و سپس ر۵ به صورت سفید باشد. در این مقاله دو۴ همان دوی میانی پیانو است؛ بنابراین کل عبارت در اکتاو بالاتر از آن قرار می‌گیرد. این نمونه فقط برای روشن‌کردن تصمیم‌هاست و نام یک قطعهٔ موجود نیست. آن را ابتدا با یک صدای ساده و سرعت آرام بشنوید تا حرکت نت‌ها در ذهن بماند.

نمای نزدیک دست نوازنده روی کلاویه‌های یک ساز الکترونیکی

حال نسخهٔ اول را فقط به فلوت بدهید و برای نسخهٔ دوم همان ارتفاع‌ها و کشش‌ها را به ویولن بسپارید. این تغییر در انتخاب ساز، تصمیمی ارکستراسیونی است. اگر برای نسخهٔ سوم یک مقدمه، همراهی تازه و تکرار متفاوت اضافه کنید، وارد بازپردازی گسترده‌تری شده‌اید که معمولاً تنظیم می‌نامیم. اگر از این دو میزان مادهٔ تازه‌ای برای یک قطعهٔ مستقل بسازید، تصمیم‌های آهنگسازی نیز گسترش یافته‌اند. هیچ‌یک از این عنوان‌ها به‌تنهایی ارزش هنری بیشتری تضمین نمی‌کند؛ هدف و نتیجهٔ هر نسخه باید سنجیده شود.

سازبندی تنها فهرست نام سازها نیست

نوشتن «فلوت، ویولن و پیانو» مشخص می‌کند چه نیروهایی در اختیار داریم، ولی هنوز نمی‌گوید چه خواهیم شنید. ممکن است هر سه ساز ملودی را هم‌زمان بزنند، فلوت ملودی داشته باشد و دو ساز دیگر همراهی کنند، یا جمله میان آن‌ها جابه‌جا شود. حتی با یک فهرست ثابت، ضخامت بافت و وضوح خطوط تغییر می‌کند. ارکستراسیون با ارتفاع، زمان ورود، شدت، تکنیک و رابطهٔ خطوط سروکار دارد. تعویض نام یک صدای نرم‌افزار بدون بازنگری این رابطه‌ها فقط یکی از ابتدایی‌ترین آزمایش‌هاست.

برای همان عبارت دو میزانی، سه نقش تعریف کنید: صدای اصلی، تکیه‌گاه و پاسخ. در اجرای اول فقط نقش اصلی شنیده شود. در اجرای دوم یک نت کشیدهٔ آرام به عنوان تکیه‌گاه اضافه کنید. در اجرای سوم، پاسخ کوتاه را پس از پایان عبارت قرار دهید. پس از هر مرحله ضبط را گوش کنید و بپرسید آیا نقطهٔ توجه روشن مانده است. اگر پاسخ با پایان ملودی رقابت می‌کند، تغییر زمان ورود می‌تواند از تغییر ساز مفیدتر باشد. قرار نیست هر ساز حاضر در گروه در هر لحظه چیزی بنوازد.

دوبله کردن چه چیزی را عوض می‌کند

دوبله یعنی دو یا چند بخش یک خط را در هم‌صدا یا در فاصله‌ای مانند اکتاو دنبال کنند. اگر فلوت و ویولن یک ملودی را در یک ارتفاع بنوازند، نتیجه می‌تواند کیفیت ترکیبی پیدا کند؛ اما یک رنگ جادویی و ثابت از پیش تضمین نمی‌شود. کیفیت آغاز نت، شدت نسبی، منطقه، کوک و شیوهٔ اجرا در نتیجه دخیل‌اند. دوبله در اکتاو نیز فقط بلندترکردن همان چیز نیست؛ دو ناحیهٔ صوتی را هم‌زمان فعال می‌کند و ممکن است توجه شنونده را عوض کند.

ویولن آکوستیک از روبه‌رو و پهلو با چهار سیم و خرک

آزمایش کنید: عبارت را یک بار با فلوت تنها، یک بار با ویولن تنها و بار سوم با هر دو بشنوید. ابتدا شدت‌ها ملایم و جمله‌بندی نزدیک باشد. سپس تنها یکی از سازها را برجسته‌تر کنید. نام نسخه‌ها را پنهان کنید و از شنونده بخواهید بگوید در کدام‌یک یک خط واحد و در کدام‌یک دو حضور جدا احساس کرده است. پاسخ درست از پیش تعیین‌شده‌ای وجود ندارد؛ ارزش تمرین در پیوند دادن تغییر مشخص به نتیجهٔ شنیداری است. اگر اختلاف آغاز نت‌ها زیاد باشد، ممکن است دوبله به جای استحکام، ابهام ایجاد کند.

تعادل را روی صفحه و در صدا بررسی کنیم

علامت شدت، اندازه‌گیری مستقیم بلندی صدا نیست. نوشتن یک علامت یکسان زیر همهٔ سازها تضمین نمی‌کند همه به یک اندازه شنیده شوند. منطقهٔ صوتی و تراکم همراهی اثر دارند. برای مثال، اگر خط اصلی در ناحیهٔ بم فلوت و همراهی در همان ناحیه متراکم باشد، ملودی ممکن است پوشیده شود. اولین راه‌حل لزوماً قوی‌تر نوشتن فلوت نیست. می‌توان همراهی را خلوت کرد، بخشی را به ناحیهٔ دیگری برد یا برای شنیده‌شدن ابتدای جمله فضای زمانی ساخت.

روی نسخهٔ تمرینی، مهم‌ترین دو لحظه را علامت بزنید: آغاز جمله و نت مقصد. بعد گوش کنید آیا شنونده آن دو را پیدا می‌کند. اگر نه، همهٔ بخش‌ها را هم‌زمان اصلاح نکنید. در نسخهٔ بعد فقط یک لایه را حذف کنید و نتیجه را بسنجید. در موسیقی گروهی، سکوت یک بخش نیز تصمیم ارکستراسیونی است. یادگیری حذفِ هدفمند برای هنرجویی که با امکانات فراوان نرم‌افزار روبه‌روست، به اندازهٔ شناخت رنگ‌های تازه ارزش دارد. وضوح را با تعداد صداهای فعال اشتباه نگیرید.

قابلیت اجرا را به بعد موکول نکنیم

پارتیتور باید برای بدن نوازنده نیز معنا داشته باشد. جملهٔ بادی به جای نفس‌گیری نیاز دارد و خط زهی با تقسیم آرشه و حرکت دست مرتبط است. بعضی امکانات مانند چندصدایی ویژهٔ بادی‌ها وجود دارند، ولی نباید اجرای آن‌ها را برای یک هنرجوی معمولی مفروض گرفت. برای شروع، توانایی‌های متعارف گروه خود را مبنا قرار دهید و دربارهٔ تکنیک‌های ویژه از نوازنده سؤال کنید. قرار داشتن همهٔ نت‌ها در وسعت ساز، به‌تنهایی سرعت، اتصال و کیفیت اجرای مطلوب را تضمین نمی‌کند.

انتهای آرشهٔ ویولن با برچسب چوب، مو، پاشنه، پیچ و پوشش محل گرفتن

در تصویر، Hair مو و Stick چوب آرشه است؛ بخش تیرهٔ پایین، پاشنه یا Frog نام دارد.

نت‌های نوشته و شنیده را نیز بررسی کنید. اگر کلارینت سی‌بمل را به گروه اضافه کردید، بدانید صدایش یک پرده پایین‌تر از نت نوشته است؛ ویولن و فلوت کنسرت دو معمولاً در ارتفاع نوشته شنیده می‌شوند. هنگام خروجی‌گرفتن از نرم‌افزار، وضعیت پارتیتور با صدای واقعی و پارت‌های انتقالی را کنترل کنید. علاوه بر نت‌ها، شمارهٔ میزان، علامت سرعت، شدت، سکوت‌ها و ورق‌زدن باید خوانا باشند. ارکستراسیون خوب وقتی به پارت نامفهوم تبدیل شود، بخشی از اثر خود را در جلسهٔ تمرین از دست می‌دهد.

تنظیم و تولید صدا کجا از هم جدا می‌شوند

در کاربرد روزمرهٔ فارسی، «تنظیم» گاهی مجموعه‌ای وسیع از ساخت همراهی، انتخاب صدا، ضبط، ویرایش و آماده‌سازی فایل نهایی را دربرمی‌گیرد. در یک گروه دیگر، تنظیم فقط بازنویسی موسیقی برای سازهای مشخص است و میکس را فرد دیگری انجام می‌دهد. برای جلوگیری از سوءتفاهم، به جای دعوا بر سر واژه، خروجی را روشن کنید: پارتیتور و پارت‌ها، فایل پروژه، نمونهٔ شنیداری، ضبط نوازندگان یا فایل نهایی صوتی. این‌ها یکسان نیستند و حضور یکی، وجود همهٔ موارد دیگر را تضمین نمی‌کند.

اگر با صدای مجازی کار می‌کنید، زیادکردن بلندی یک کانال مسئلهٔ تعادل شنیداری همان فایل را تغییر می‌دهد؛ اما لزوماً نشان نمی‌دهد همان نسبت با نوازندگان زنده قابل حصول است. از طرف دیگر، عوض‌کردن منطقهٔ همراهی یا حذف دوبله، خودِ نوشتار موسیقی را تغییر می‌دهد. هر دو کار می‌توانند مفید باشند، ولی خوب است بدانید مشکل کجا حل شده است. برای پروژهٔ آموزشی، دو یادداشت جدا بنویسید: «تغییر در موسیقی» و «تغییر در پخش». این جداسازی به گفت‌وگوی دقیق با مدرس کمک می‌کند.

گروه کوچک برای شروع مناسب است

برای شروع به ارکستر بزرگ نیاز ندارید. دو ساز ملودیک و یک ساز همراهی‌کننده، یا حتی دو ساز با نقش‌های متناوب، کافی‌اند تا دربارهٔ رنگ، سکوت و تعادل تصمیم بگیرید. اگر در گروه شما تار، کمانچه، سنتور یا نی حضور دارد، از امکانات واقعی و زبان اجرایی همان گروه آغاز کنید. نقش‌ها را می‌توان بررسی کرد، اما نباید فرض کرد هر تکنیک یا تقسیم وظیفهٔ ارکستر سمفونیک، بدون تغییر به این ترکیب منتقل می‌شود. کوک، فاصله‌ها و جمله‌بندی باید با نوازندگان هماهنگ شوند.

یک تمرین کلاسی روشن این است که سه نفر همان عبارت دو میزانی را با سه طرح نقش اجرا کنند. در طرح اول یک ساز همیشه ملودی دارد. در طرح دوم ساز دوم جمله را پاسخ می‌دهد. در طرح سوم هر دو ملودی را هم‌صدا می‌نوازند و همراهی بسیار کم است. شنونده پس از هر اجرا، جای ورودها و واضح‌ترین خط را یادداشت کند. سپس یک تغییر پیشنهادی بدهد که فقط به یک مشکل پاسخ دهد. این تمرین به اندازهٔ یک قطعهٔ بزرگ اطلاعات لازم برای بحث حرفه‌ای تولید می‌کند.

نمای نزدیک ردیف کلیدهای فلوت کنسرت؛ پیکان قرمز به سمت سرساز اشاره می‌کند

کلیدها سوراخ‌های صوتی را باز و بسته می‌کنند؛ پیکان جهت سرساز را نشان می‌دهد.

چگونه پیشرفت را بسنجیم

نشانهٔ یادگیری این نیست که برای هر مثال فوراً یک برچسب قطعی انتخاب کنید. باید بتوانید بگویید چه ماده‌ای ثابت مانده، کدام تصمیم تغییر کرده و آن تغییر چه نتیجه‌ای داشته است. هنرجو می‌تواند سه نسخه را تحویل دهد: تک‌خط، نقش‌های جدا و دوبله. کنار هر نسخه، یک جمله دربارهٔ هدف و یک جمله دربارهٔ اصلاح پس از شنیدن بنویسد. مدرس نیز به رابطهٔ هدف و نتیجه، قابلیت اجرا و خوانایی پارت‌ها بازخورد بدهد، نه صرفاً تعداد سازها یا ظاهر پرکار صفحه.

برای تمرین در هنرآموز، یک عبارت کوتاه را انتخاب کنید و قبل از افزودن صداها، مشخص کنید شنونده باید چه چیزی را دنبال کند. سپس سازها را بر اساس همان نیاز انتخاب کنید. تفاوت آهنگسازی، تنظیم و ارکستراسیون وقتی روشن‌تر می‌شود که تصمیم‌ها را در عمل دنبال کنیم: ساختن ماده، بازپردازی آن برای یک موقعیت و شکل‌دادن به اجرای آن با سازها. این سه فعالیت می‌توانند در یک مسیر رفت‌وبرگشتی پیش بروند؛ شنیدن نتیجه و اصلاح آگاهانه، بخش مشترک هر سه است.

برای مطالعهٔ بیشتر

وظیفهٔ ارکستراتور

وظیفهٔ تنظیم‌کننده

تعادل و وضوح در ارکستراسیون

منابع تصاویر

1. گروه سازهای ارکستر؛ Derek Gleeson.؛ CC BY-SA 3.0

2. اجرای ساز کلاویه‌ای؛ Gabriel Barletta؛ CC0

3. بدنه و سیم‌های ویولن؛ Just plain Bill؛ CC0

4. اجزای آرشهٔ ویولن؛ Kbh3rd; Ironmagma؛ CC BY-SA 3.0

5. کلیدهای فلوت؛ Petar Milošević; Gisbert K؛ CC BY-SA 4.0