مبانی نظری

موسیقی فیلم چه زمانی باید سکوت کند؟

تصویرسازیِ فضای خلوت سالن سینما؛ نمادی از فرصت‌دادن به تصویر و صداهای صحنه

فرق حذف ملودی، قطع موسیقی و خاموشی باند صدا را بشناسید؛ زمان خروج و بازگشت موسیقی را با آزمایش سه نسخه از یک صحنه یاد بگیرید.

موسیقی فیلم زمانی می‌تواند کنار برود که حضورش چیزی را زود توضیح می‌دهد، صدای مهم‌تری را می‌پوشاند یا از اثرِ خود صحنه کم می‌کند. اما سکوت نسخهٔ همیشگی برای جدی‌تر شدن فیلم نیست. گاهی یک خط موسیقیِ ظریف رابطه‌ای می‌سازد که با حذفش از دست می‌رود. سؤال کاربردی این است: در این چند ثانیه، توجه مخاطب باید روی چه چیزی بماند و موسیقی چه نقشی در آن دارد؟ برای پاسخ باید صحنه را با صداهایش شنید و چند گزینهٔ مشخص را آزمایش کرد.

نیمکت خالی در کنار دیوار و در شیشه‌ای

بی‌موسیقی بودنِ یک فضا به معنی نبودِ صداهای محیط نیست.

اول روشن کنید کدام سکوت را می‌خواهید

در گفت‌وگوی روزمره ممکن است «سکوت» به چند وضعیت متفاوت اشاره کند. گاهی فقط ملودی متوقف می‌شود و صدای کشیدهٔ زیر آن باقی می‌ماند. گاهی همهٔ موسیقیِ همراه حذف می‌شود، اما گفت‌وگو، قدم‌ها و صدای اتاق ادامه دارند. گاهی یک موسیقیِ داخل داستان، مثل رادیوی روشن، هنوز شنیده می‌شود. خاموشیِ تقریباً کاملِ باند صدا وضعیت دیگری است و معمولاً به همکاری آهنگساز، تدوینگر صدا و مسئول میکس نیاز دارد.

برای اینکه دو نفر دربارهٔ چیز متفاوتی حرف نزنند، در یادداشت خود بنویسید «ملودی حذف شود»، «تمام موسیقیِ همراه قطع شود» یا «موسیقیِ رادیو هم متوقف شود». علامت سکوت در نت‌نویسی معمولاً زمانِ نواختن‌نشدن در همان بخش را مشخص می‌کند؛ به‌تنهایی دربارهٔ همهٔ صداهای فیلم تصمیم نمی‌گیرد. این تمایز ساده مانع آن می‌شود که هنگام درخواستِ فضای خلوت‌تر، ناخواسته همهٔ بافت صوتی صحنه را از بین ببرید.

دو نت سیاه و یک علامت سکوت سیاه روی خطوط حامل

سکوت سیاه مدتِ مشخصی دارد و معمولاً به همان خط موسیقی مربوط است، نه تمام باند صدای فیلم.

وقتی بازیگر و گفت‌وگو کار را انجام داده‌اند

اگر تردید، دلخوری یا شادی از نگاه و مکث بازیگر روشن است، موسیقی ممکن است فقط همان معنا را دوباره تأکید کند. این تکرار همیشه بد نیست؛ بعضی سبک‌ها آگاهانه بر آن تکیه می‌کنند. بااین‌حال بهتر است نخست نسخهٔ بدون موسیقی را ببینید. آیا جملهٔ بازیگر مستقیم‌تر شنیده می‌شود؟ آیا نگاه او فرصت بیشتری برای تفسیر پیدا می‌کند؟ اگر پاسخ مثبت است، افزودن موسیقی باید دلیل مشخصی داشته باشد، نه صرفاً ترس از خالی ماندن چند ثانیه.

توماس نیومن در مصاحبهٔ BFI دربارهٔ Saving Mr. Banks، هنگام بحث از چند صحنهٔ بدون موسیقی، به خطر تأکید بر چیزی اشاره می‌کند که مخاطب پیش‌تر فهمیده است. این تجربه را می‌توان به یک آزمون کلاسی تبدیل کرد: پیش از جملهٔ مهم، ملودی را بردارید و فقط تصویر و صداهای صحنه را نگه دارید. بعد از شنونده بخواهید بگوید چه چیزی را بهتر یا کمتر فهمیده است. قرار نیست از مصاحبه، قانونِ ممنوعیت موسیقی زیر گفت‌وگو استخراج کنیم.

وقتی صداهای صحنه انرژی کافی دارند

صدای قدم، باران، ماشین یا برخورد اشیا می‌تواند ریتم، فضا و شدت بسازد. در چنین صحنه‌ای موسیقی ممکن است مکمل باشد، یا رقابتی بی‌فایده ایجاد کند. مثلاً برای تمرین، ویدیویی از باز و بسته کردن یک کشو، جابه‌جا کردن کلیدها و ورق زدن کاغذ ضبط کنید. فقط با ترتیب و فاصلهٔ این صداها یک انتظار کوچک بسازید. سپس موسیقی اضافه کنید و بررسی کنید واقعاً لایهٔ معنایی تازه‌ای آمده یا فقط تعداد صداها بیشتر شده است.

درس بن نیوهاوس در برکلی دربارهٔ موسیقی فیلم، صداهای دیگر را بخشی از طراحی می‌بیند و از موقعیت‌هایی می‌گوید که موسیقی می‌تواند برای جلوه‌های صوتی جا باز کند. برداشتِ عملی برای هنرجو این است که نباید همیشه هر رویداد دیداری را با ضربهٔ موسیقایی دوباره اعلام کرد. اگر صدای یک شیء، لحظهٔ مهم را روشن کرده، شاید موسیقی بهتر باشد پیامد آن را در ادامه دنبال کند. جای موسیقی را با گوش دادن به همهٔ لایه‌ها پیدا کنید.

میکروفن خازنی استودیویی با توری محافظ و بدنهٔ مشکی

صداهای ضبط‌شدهٔ اشیا و محیط می‌توانند بخشی از ریتم و انرژی صحنه را بسازند.

وقتی ابهام باید زنده بماند

چهره‌ای که به یک پاکت نگاه می‌کند، می‌تواند کنجکاو، نگران یا امیدوار باشد. اگر موسیقی از همان ابتدا جواب قطعی بدهد، امکانِ بعضی برداشت‌ها از بین می‌رود. حذف موسیقی می‌تواند به مخاطب فرصت بدهد اطلاعات را از بازی و تصویر جمع کند. البته بی‌موسیقی بودن هم بی‌طرفیِ کامل نیست؛ قاب، تدوین و صداهای محیط همچنان تجربه را شکل می‌دهند. هدف حفظِ ابهامِ موردنظر داستان است، نه ادعای حذف هر نوع تفسیر.

در معرفی ری در The Force Awakens، تحلیل رسمی وب‌سایت جنگ ستارگان آغازِ بی‌موسیقی را از ورود بعدیِ تم جدا می‌کند. این نمونه نشان می‌دهد معرفی شخصیت لزوماً از نخستین نما به یک تم نیاز ندارد. برای تمرین خودتان، دو زمان ورود تعیین کنید: هنگام دیدن چهره و پس از آنکه نخستین تصمیم او را می‌بینیم. مقایسه کنید موسیقی در هر حالت چقدر زود ما را به یک برداشت دعوت می‌کند. نامِ تم و بزرگیِ ارکستر مسئلهٔ اصلی این آزمایش نیست.

وقتی بازگشت موسیقی باید معنا پیدا کند

موسیقیِ پیوسته می‌تواند وحدت یا جریان بسازد، اما ممکن است ورودِ بخش تازه کمتر حس شود. یک فاصلهٔ بی‌موسیقی، زمینهٔ شنیدنِ بازگشت را تغییر می‌دهد. این به معنای آن نیست که سکوت به‌طور خودکار هر ورود را مؤثر می‌کند. اگر بازگشت با هیچ تغییرِ روایی ارتباط ندارد، شاید فقط شبیه روشن کردن دوبارهٔ فایل باشد. بهتر است برای برگشت، رویداد یا تغییرِ روشنی انتخاب کنید: یک تصمیم، یک شناخت تازه یا عبور به فضای دیگر.

برای نمونه، در صحنهٔ تمرینیِ «انتظار تماس»، موسیقی را هنگام شنیدن صدای زنگ قطع کنید. اجازه دهید چند ثانیه رفتار شخصیت را با صدای واقعی صحنه ببینیم. سپس بازگشت را یک بار هنگام برداشتن تلفن و یک بار پس از شنیدن پاسخ او امتحان کنید. نسخهٔ نخست ممکن است خود تماس را برجسته کند؛ نسخهٔ دوم می‌تواند به معنای پاسخ نزدیک‌تر شود. این‌ها احتمال‌های تفسیری‌اند و نتیجه به اجرای صحنه بستگی دارد.

کم کردن لایه‌ها همیشه به حذف کامل نیاز ندارد

پیش از خاموش کردن همهٔ موسیقی، حذفِ بخشی از آن را نیز امتحان کنید. شاید مشکل از ضرب‌های پرتعداد باشد، نه از یک صدای کشیدهٔ آرام. شاید حذف ملودی، رابطهٔ عاطفی را نگه دارد و برای گفت‌وگو فضا باز کند. چهار نسخهٔ کوتاه آماده کنید: موسیقی کامل، بدون ملودی، بدون ضرب و بدون تمام موسیقی. این مقایسه به شما نشان می‌دهد کدام جزء مسئله می‌سازد و کدام جزء هنوز وظیفهٔ مفیدی دارد.

مقیاس شدت از صدای بسیار آرام تا صدای بسیار قوی

کم شدن شدت با کم شدن تعدادِ لایه‌ها یکی نیست؛ هر دو را جداگانه آزمایش کنید.

آرام‌تر کردن همهٔ لایه‌ها معادلِ خلوت‌تر کردن آن‌ها نیست. یک الگوی شلوغ با شدت کم هم می‌تواند توجه را درگیر کند. همچنین وقتی موسیقی را حذف می‌کنید، ممکن است کمبودِ صدای محیط یا اتصالِ نامناسب میان دو برداشت آشکار شود. آن نقص را با افزودن اجباری موسیقی پنهان نکنید؛ ابتدا با فرد مسئول صدا درباره‌اش صحبت کنید. در تمرین شخصی نیز کمی صدای پیوستهٔ محیطِ همان محل را جداگانه ضبط کنید تا بتوانید اتصال‌ها را طبیعی‌تر بسازید.

نحوهٔ خروج را هم طراحی کنید

قطع ناگهانی، کم شدن تدریجی شدت و متوقف شدنِ لایه‌ها یکی پس از دیگری سه تجربهٔ متفاوت می‌سازند. قطع ناگهانی ممکن است تغییر را برجسته کند؛ محو تدریجی می‌تواند عبور نرم‌تری ایجاد کند؛ کنار رفتنِ تدریجی سازها ممکن است پایانِ موسیقایی را حفظ کند. هیچ‌کدام پاسخِ پیش‌فرض نیست. اگر قرار است قطع موسیقی دیده و شنیده شود، آن را آگاهانه انجام دهید؛ اگر قرار است نامحسوس باشد، مدت و بافتِ اطراف را دقیق‌تر آزمایش کنید.

دو نشانه برای افزایش و کاهش تدریجی شدت موسیقی

افزایش و کاهش تدریجی شدت، با قطع ناگهانیِ موسیقی تجربهٔ یکسانی نمی‌سازند.

پایانِ نت با پایانِ شنیده شدنِ صدا هم یکسان نیست. طنین ساز، ریورب یا پژواک ممکن است پس از آخرین نت ادامه یابد. در طرح زمانی، مشخص کنید سکوت را از آخرین حملهٔ نت حساب کرده‌اید یا از خاموش شدنِ دنبالهٔ صدا. برای تمرین دیجیتال، خروجی را گوش دهید تا کلیک ناخواسته یا قطع مکانیکی ایجاد نشده باشد. پردازش فنیِ کوتاه برای جلوگیری از کلیک را با یک محوشدنِ نمایشیِ چندثانیه‌ای یکی ندانید.

آزمایش سی‌وشش‌ثانیه‌ای با سه نسخه

یک صحنهٔ تألیفی بسازید: از صفر تا دوازده ثانیه، فردی مشغول جمع کردن وسایل روی میز است؛ در ثانیهٔ دوازده صدای افتادن یک عکس می‌آید؛ تا ثانیهٔ بیست‌وچهار عکس را برمی‌دارد و نگاه می‌کند؛ از بیست‌وچهار تا سی‌وشش آن را در کیف می‌گذارد و کارش را ادامه می‌دهد. قرار نیست از عکسِ اشخاص دیگر استفاده کنید؛ یک تصویرِ خودساخته یا مجاز کافی است. معنای داستان را هم مشخص کنید: او تصمیم گرفته خاطره‌ای را همراه خود ببرد.

در نسخهٔ الف، یک ایدهٔ آرام در تمام صحنه ادامه دارد. در نسخهٔ ب، موسیقی هنگام افتادن عکس قطع می‌شود و پس از گذاشتن آن در کیف برمی‌گردد. در نسخهٔ پ، موسیقی تا زمانِ برداشتن عکس اصلاً وارد نمی‌شود. صداهای میز، افتادن و حرکت را در هر سه ثابت نگه دارید و بلندیِ بخش‌های مشترک موسیقی را یکسان کنید. از شنونده بخواهید بگوید کدام لحظه برایش مهم شد و چرا، نه اینکه فقط به هر نسخه نمرهٔ هیجان بدهد.

یک بار هم ترتیبِ پخش نسخه‌ها را عوض کنید. اگر همیشه نسخهٔ موردعلاقهٔ خود را آخر پخش کنید، مقایسه ممکن است تحت‌تأثیر آشنایی با داستان قرار بگیرد. برای یک کلاس کوچک، همین کنترل ساده کافی است؛ نتیجه را پژوهش علمی یا حکم عمومی دربارهٔ همهٔ مخاطبان معرفی نکنید. هدف، شنیدنِ دقیق‌تر رابطهٔ موسیقی و صحنه و پیدا کردن گزینه‌ای است که با قصدِ همین تمرین سازگارتر باشد.

از سکوت برای چه کاری استفاده نکنیم

سکوت نباید صرفاً جایگزین تصمیم‌نگرفتن شود. اگر نمی‌دانید صحنه چه می‌خواهد، حذف موسیقی ممکن است مسئله را عقب بیندازد. همچنین لازم نیست برای جدی به نظر رسیدن، هر ملودیِ روشن یا احساسِ آشکاری را حذف کنید. بعضی روایت‌ها از حضور صریح موسیقی بهره می‌برند. معیار را از نیاز فیلم بگیرید، نه از این تصور که کم‌بودنِ موسیقی همیشه نشانهٔ سلیقهٔ بهتر یا بلوغ هنری بیشتر است. اگر کارکرد صحنه هنوز روشن نیست، تمرین‌های داستان‌گویی برای آهنگساز فیلم کمک می‌کنند خواستهٔ شخصیت و اطلاعات مخاطب را پیش از تصمیم موسیقایی مشخص کنید.

در موسیقیِ اجراشده داخل داستان نیز دقت کنید. اگر نوازنده‌ای را در حال نواختن می‌بینیم و صدا ناگهان حذف می‌شود، این کار می‌تواند یک انتخابِ ذهنی یا رواییِ مشخص باشد، اما برای باورپذیری و پیوستگی نیاز به هماهنگی دارد. «موسیقی را برداریم» در چنین صحنه‌ای همان تصمیمی نیست که دربارهٔ موسیقیِ همراهِ بیرون از جهان داستان می‌گیریم. منشأ صدا را پیش از تغییر روشن کنید.

برگهٔ تصمیم برای جلسهٔ بازبینی

برای هر فاصلهٔ بی‌موسیقی، زمان آغاز و پایان، صداهای باقی‌مانده و علت تصمیم را ثبت کنید. بعد یک جمله دربارهٔ نتیجه بنویسید: «مکث بازیگر واضح‌تر شد» یا «ارتباط با صحنهٔ قبل از دست رفت». اگر نتیجهٔ دوم رخ داد، شاید به خروج نرم‌تر، صدای محیطِ پیوسته یا یک اشارهٔ موسیقایی کوتاه نیاز دارید. این برگه اجازه می‌دهد دربارهٔ تغییر مشخص صحبت کنید، نه دربارهٔ علاقه یا مخالفت کلی با موسیقی.

در هنرآموز، ارائهٔ نسخهٔ کامل، نسخهٔ خلوت‌تر و نسخهٔ بی‌موسیقی می‌تواند تمرینی مفید برای گوش دادنِ حرفه‌ای باشد. پس از آن باید بتوانید توضیح دهید چه چیزی حذف شده، چه چیزی جای آن شنیده می‌شود و چرا این تغییر به صحنه کمک می‌کند. سکوت وقتی انتخابِ آهنگسازی است که زمان و کارکردش را شنیده و آزموده باشید؛ همان دقتی که برای نوشتن یک جملهٔ موسیقایی به کار می‌برید، برای کنار گذاشتن آن هم لازم است.

برای مطالعهٔ بیشتر

گفت‌وگوی BFI با توماس نیومن

درس بن نیوهاوس دربارهٔ زمان‌بندی موسیقی فیلم

تحلیل معرفی ری در وب‌سایت رسمی جنگ ستارگان

منابع تصاویر

1. نیمکت خالی؛ Circe Denyer؛ CC0 1.0

2. نت سیاه و سکوت سیاه؛ Bastique; Leonel Sohns؛ CC BY-SA 3.0

3. میکروفن استودیویی؛ Lucasbosch؛ CC BY-SA 3.0

4. نشانه‌های شدت موسیقی؛ Nathaniel Mitchell؛ CC BY-SA 4.0

5. افزایش و کاهش تدریجی شدت؛ Chelsey Hamm؛ CC BY-SA 4.0