مبانی نظری

چرا آهنگساز فیلم باید داستان‌گویی بداند؟

تصویرسازیِ نمایی نیمه‌آشکار از پشت پرده در کنار هدفون؛ نمادی از زاویهٔ دید روایی

نقطه دید، اطلاعات مخاطب، تغییر شخصیت و بازگشت موسیقی را با یک صحنه تمرینی یاد بگیرید؛ راهی کاربردی برای پیوند آهنگسازی و روایت فیلم.

آهنگساز فیلم لازم نیست حتماً فیلم‌نامه‌نویس باشد، اما باید بفهمد صحنه چه چیزی را، از نگاه چه کسی و در چه زمانی آشکار می‌کند. بدون این درک، ممکن است موسیقی از نظر اجرایی عالی باشد و در عین حال راز داستان را زودتر از تصویر فاش کند، شوخی را توضیح بدهد یا تصمیمی نامطمئن را قطعی جلوه دهد. منظور از داستان‌گویی برای آهنگساز، ساختن روایت تازه به جای کارگردان نیست؛ فهمیدنِ نقش موسیقی در روایت مشترک است. این مهارت را می‌توان با صحنه‌های بسیار ساده تمرین کرد.

نیمکت فلزی خالی کنار دیوار و پنجره با سایه‌های تکرارشونده

یک قابِ ثابت، بسته به جایگاهش پیش یا پس از یک اتفاق، می‌تواند معنای متفاوتی پیدا کند.

از توصیف حال‌وهوا به فهم تغییر برسید

«این صحنه غمگین است» معمولاً اطلاعات کافی نمی‌دهد. شخصیتی که می‌خواهد گریه‌اش را پنهان کند با شخصیتی که پس از گریه آرام شده، نیاز یکسانی ندارد. بهتر است بپرسید او چه می‌خواهد، چه چیزی مانع اوست و تا پایان صحنه چه چیزی تغییر می‌کند. اگر در ابتدا امیدوار است و در پایان تصمیم می‌گیرد منتظر نماند، موسیقی می‌تواند این مسیر را با تغییر جمله، بافت یا سکوت همراه کند؛ لازم نیست از ابتدا تا انتها برچسب «غم» را تکرار کند.

یک تمرین مقدماتی این است که خلاصهٔ صحنه را با فعل بنویسید: «منتظر می‌ماند، شک می‌کند، تصمیم می‌گیرد برود». سپس زیر مهم‌ترین تغییر خط بکشید. این سه فعل الزاماً سه بخش موسیقایی یا سه آکورد جدا نمی‌خواهند. شاید فقط در آخرین فعل، تکرارِ یک الگو متوقف شود. چنین تصمیمی زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانید موسیقی به کدام تغییر پاسخ می‌دهد، نه آنکه صرفاً واژه‌هایی مانند هیجانی، حماسی یا احساسی در اختیار داشته باشید.

اطلاعات مخاطب با اطلاعات شخصیت فرق دارد

فرض کنید کسی پاکتی را پیدا می‌کند و لبخند می‌زند. اگر مخاطب هنوز محتویات پاکت را نمی‌داند، یک موسیقی تهدیدآمیز می‌تواند از همین حالا سوءظن ایجاد کند. اگر قرار است بعداً با خبری ناخوشایند غافلگیر شویم، این انتخاب شاید زود باشد. اما اگر مخاطب از قبل می‌داند پاکت اشتباه است، همان موسیقی می‌تواند فاصلهٔ آگاهی او و شخصیت را پررنگ کند. بنابراین موسیقی فقط احساس را همراهی نمی‌کند؛ بر انتظار و برداشت از اطلاعات نیز اثر می‌گذارد.

روی کاغذ دو جمله بنویسید: «شخصیت در این لحظه می‌داند که…» و «مخاطب در این لحظه می‌داند که…». تفاوت آن‌ها را با کارگردان یا هم‌گروهی بررسی کنید. این گفت‌وگو ممکن است پیش از نوشتن حتی یک نت، مسئلهٔ اصلی را حل کند. اگر موسیقی از حقیقتی خبر می‌دهد که قرار نیست مخاطب بداند، با کم کردن شدت آن لزوماً مشکل حل نمی‌شود؛ خودِ نوع اشاره و زمانش باید دوباره سنجیده شود.

برای موسیقی یک نقطهٔ دید انتخاب کنید

نقطهٔ دید موسیقی یعنی این‌که در آن لحظه به چه تجربه یا دانشی نزدیک می‌شویم. ممکن است موسیقی با حس شخصیت همراه شود، فضای بیرونی را توصیف کند یا فاصله‌ای آگاهانه میان ظاهر و باطن بسازد. هیچ‌یک همیشه بهتر نیست. در یک مهمانی، قطعه‌ای شاد ممکن است از بلندگوهای سالن پخش شود و شخصیتی ناراحت در میان جمع دیده شود. موسیقیِ شنیده‌شده در جهان داستان، در این حالت، الزاماً بازتابِ درون او نیست.

میکروفن خازنی استودیویی با توری محافظ و بدنهٔ مشکی

پیش از تصمیم دربارهٔ موسیقی، مشخص کنید کدام صدا در جهان داستان شنیده می‌شود.

برای تمرین، یک نمای ساده از نیمکت خالی را در سه جای داستان قرار دهید: پیش از رسیدن دوست، پس از رفتن دوست و هنگام تصمیم برای قرار تازه. تصویر ثابت می‌ماند، اما معنای آن از قبل و بعدش می‌آید. سه طرح کوتاه بنویسید و توضیح دهید در هر طرح کدام اطلاعات را مبنا گرفته‌اید. اگر موسیقی فقط از شکل نیمکت نتیجه گرفته باشد، احتمالاً تفاوتِ این سه موقعیت را خوب نشان نخواهد داد.

تکرار موسیقی می‌تواند حافظهٔ داستان بسازد

یک ایدهٔ شنیداری اگر در موقعیتی مشخص معرفی شود، بازگشتش می‌تواند آن موقعیت را به یاد بیاورد. اما تکرارِ صرف تضمین نمی‌کند شنونده آن را با شخص یا اتفاق خاص پیوند دهد. برجستگی، فاصلهٔ میان بازگشت‌ها و زمینهٔ تصویر اهمیت دارند. برای شروع، یک موتیف سه‌نتی را در صحنهٔ دادنِ یک قول اجرا کنید. بعد همان موتیف را وقتی کسی به قولش عمل می‌کند یا از آن منصرف می‌شود، به شکل دیگری برگردانید. برای تبدیل همین پیوند میان ایدهٔ شنیداری و موقعیت داستانی به یک تمرین عملی، کارگاه ساخت تم شخصیت را ببینید.

یک نت گرد در کلید فا و علامت تکرار همان میزان در میزان بعد

علامتِ تکرار، اجرای دوبارهٔ یک میزان را کوتاه‌نویسی می‌کند؛ معنای رواییِ بازگشت از زمینهٔ تصویر می‌آید.

در نسخهٔ دوم همه‌چیز را تغییر ندهید. اگر ریتم، فاصله‌ها، سرعت و ساز همگی عوض شوند، ممکن است نشانهٔ مشترک از بین برود. یک ویژگی را ثابت نگه دارید و دو ویژگی را تغییر دهید؛ مثلاً ریتم ثابت بماند، ولی ساز و پایان متفاوت شوند. هدف آن است که موسیقی هم «این همان یادآوری است» را ممکن کند و هم «وضعیت اکنون عوض شده» را. این تمرین، کاربرد رواییِ تغییر موسیقایی را از تزئینِ بی‌دلیل جدا می‌کند.

روایت را به فرمول احساس تبدیل نکنید

حرکت صعودی، شدت بیشتر و سازهای پرحجم می‌توانند در بعضی زمینه‌ها رشد انرژی بسازند؛ اما هیچ‌کدام معادل همیشگیِ شجاعت یا پیروزی نیستند. یک شخصیت ممکن است با صدایی آرام تصمیم مهمی بگیرد. برعکس، موسیقی باشکوه می‌تواند ادعای قدرتی را بیان کند که تصویر بعداً آن را زیر سؤال می‌برد. اگر فقط کتابخانه‌ای از «موسیقی برای غم، شادی و ترس» بسازید، تفاوت موقعیت‌های انسانی از دست می‌رود.

سه نمونه در کلید سل با حرکت بالارونده، تکرار یک ارتفاع و حرکت پایین‌رونده

بالا رفتن، تکرار ارتفاع و پایین آمدن، شکل‌های حرکت‌اند؛ معنای داستانی آن‌ها به زمینه وابسته است.

در شرح رسمی درس تحلیل روایت برکلی، تحلیل قصد نمایشی و کارکرد موسیقی از مقدمات آهنگسازی شمرده می‌شود. میرا کالیکس هم در مصاحبهٔ BFI توضیح می‌دهد که برای کار روی فیلم صامت Champagne، ابتدا مسیر شخصیت‌ها و بخش‌های حال‌وهوایی را بررسی کرده است. ارزش این مثال در ترتیب کار است: شناختنِ حرکت داستان پیش از غرق شدن در انتخاب صدا. این روش، نسخهٔ اجباری برای همهٔ آهنگسازان یا همهٔ فیلم‌ها نیست.

یک نمونهٔ سینمایی را با پرسش درست ببینید

در معرفی ری در The Force Awakens، نوشتهٔ تحلیلی وب‌سایت رسمی جنگ ستارگان به آغازِ بدون موسیقی و شنیده شدنِ کارهای روزمرهٔ شخصیت اشاره می‌کند؛ موسیقی بعدتر وارد می‌شود. برای مطالعه، از خود بپرسید پیش از ورود موسیقی چه چیزهایی دربارهٔ توانایی و تنهایی او فهمیده‌اید و ورود موسیقی چه رابطهٔ تازه‌ای با او پیشنهاد می‌دهد. موضوع فقط پیدا کردن اسم ساز یا نام تم نیست؛ باید نقشِ زمان ورود را بشنوید.

اگر به نسخهٔ مجاز فیلم دسترسی دارید، بخش معرفی را یک بار بدون یادداشت ببینید و بار دوم فقط سه رخداد را ثبت کنید: نخستین صدای موسیقایی، نخستین تغییر محسوس در بافت و نقطه‌ای که برداشت شما از شخصیت روشن‌تر می‌شود. زمان نسخه‌های مختلف ممکن است فرق کند؛ به نشانهٔ روایی تکیه کنید. لازم نیست برای تمرین، کلیپ یا موسیقی آن فیلم را بازنشر کنید. سپس همان پرسش‌ها را برای فیلم کوتاهی که خودتان ساخته‌اید به کار ببرید.

آزمایش روایی با یک صحنهٔ چهل‌وپنج‌ثانیه‌ای

صحنهٔ تألیفیِ تمرین این است: از صفر تا ده ثانیه، شخصی منتظر تماس است؛ از ده تا بیست، تلفن روشن می‌شود اما او پاسخ نمی‌دهد؛ از بیست تا سی، یادداشتی را نگاه می‌کند؛ از سی تا چهل‌وپنج، تماس می‌گیرد و با آرامش منتظر می‌ماند. تفسیر اول این است که از یک گفت‌وگوی دشوار می‌ترسد و سرانجام تصمیم می‌گیرد آن را آغاز کند. پیش از ساخت موسیقی، جای لحظهٔ تصمیم را تعیین کنید؛ آیا هنگام دیدن یادداشت است یا هنگام لمس دکمهٔ تماس؟

در نسخهٔ نخست، یک الگوی دوضربی با فاصله‌های خالی بسازید و تا لحظهٔ تصمیم ادامه دهید. پس از آن، به‌جای بلندتر کردن همهٔ صداها، جمله را پیوسته‌تر کنید یا سکوتِ میان دو نیمه را کاهش دهید. در نسخهٔ دوم، موسیقی را فقط پس از تصمیم وارد کنید. هر دو راه می‌توانند قابل دفاع باشند. آن‌ها را کنار تصویر مقایسه کنید و ببینید کدام‌یک تصمیم را روشن می‌کند و کدام‌یک بیش از حد پیشاپیش دربارهٔ آن توضیح می‌دهد.

نشانه‌های بازشونده و بسته‌شوندهٔ تغییر تدریجی شدت موسیقی

نشانهٔ بازشونده افزایش تدریجی شدت و نشانهٔ بسته‌شونده کاهش آن را می‌خواهد؛ تغییر داستان الزاماً به افزایش شدت نیاز ندارد.

اکنون تفسیر را عوض کنید: او برای یک غافلگیریِ دوستانه منتظر زمان مناسب بوده است. نت‌های قبلی را تا حد ممکن حفظ کنید و فقط یک یا دو عامل را تغییر دهید. شاید با حذفِ صدای بم کشیده و نرم کردن حمله‌ها، انتظار شکل دیگری بگیرد. اگر برای نسخهٔ تازه ناچار شدید همهٔ موسیقی را عوض کنید، علتش را بنویسید. هدف این آزمایش اثبات معنای ثابت نت‌ها نیست؛ نشان دادن نقش زمینه، اجرا و زمان‌بندی در برداشت داستانی است.

گفت‌وگو با کارگردان را به مسئلهٔ قابل حل تبدیل کنید

وقتی می‌شنوید «موسیقی زیادی غمگین است»، فوراً سراغ ماژور کردن آکوردها نروید. ممکن است منظور این باشد که موسیقی زودتر از بازیگر نتیجه گرفته یا ریتم صحنه را کند کرده است. بپرسید کدام لحظه و کدام برداشت نامناسب است. سپس گزینه‌ای روشن ارائه کنید: ورود دیرتر، ملودیِ کم‌تحرک‌تر، سازبندی سبک‌تر یا حذفِ پایان قطعی. هر گزینه را با یک فایل کوتاه نشان دهید تا بحث از صفت‌های مبهم فاصله بگیرد.

واژهٔ «بیشتر» نیز همیشه به معنای نت و صداهای بیشتر نیست. کارگردان ممکن است تنش بیشتر بخواهد و راهِ مناسب، قطع یک صدای پیوسته و آشکار شدنِ نفس شخصیت باشد. آهنگساز با شناختِ داستان می‌تواند چنین راه‌حلی پیشنهاد کند؛ فقط اگر به موسیقیِ خود به‌عنوان یک بخش از تجربهٔ فیلم نگاه کند. تصمیم نهایی در همکاری با گروه شکل می‌گیرد و باید با صداگذاری و تدوین هم سازگار باشد.

برنامهٔ یک جلسه برای هنرجو و مدرس

ده دقیقهٔ نخست را به تماشای کلیپ و نوشتن خواسته، مانع و تغییر اختصاص دهید. سپس دو نقطهٔ ورود متفاوت انتخاب کنید و برای هرکدام طرحی کوتاه با یک ساز بسازید. زمان باقیمانده را صرف مقایسه کنید. برای هنرجوی کم‌تجربه، حتی دو صدای کشیده و سکوت کافی است. تمرین را با درخواستِ هم‌زمانِ هارمونی پیچیده، تنظیم ارکسترال و میکس حرفه‌ای سنگین نکنید؛ مسئلهٔ این جلسه، خواندن داستان است.

معیار ارزیابی می‌تواند این باشد که هنرجو اطلاعات شخصیت و مخاطب را جدا کرده، یک تغییرِ روایی را تشخیص داده و برای زمان ورود یا خروج موسیقی دلیل آورده است. از چند شنونده بخواهید توضیح دهند چه برداشتی کرده‌اند، اما پاسخ اکثریت را حقیقت قطعی داستان ندانید. اختلاف برداشت می‌تواند ناشی از خود تصویر، تجربهٔ شنونده یا انتخاب موسیقایی باشد. برای تصمیم بعدی، به توضیحِ مشخص و قابل مقایسه نیاز دارید.

در هنرآموز می‌توانید از این تمرین برای پیوند دادن درس آهنگسازی و تماشای تحلیلی فیلم استفاده کنید. نتیجهٔ مطلوب آن است که پیش از پرسیدن «چه آکوردی بگذارم؟»، بتوانید بگویید «در این لحظه چه چیزی برای چه کسی عوض می‌شود؟». وقتی این پرسش روشن باشد، ریتم، ملودی، رنگ صوتی و حتی سکوت ابزارهایی هدفمندتر می‌شوند؛ موسیقی به شنونده کمک می‌کند مسیر داستان را تجربه کند، بدون آنکه همهٔ معناها را برای او از پیش تعیین کند.

برای مطالعهٔ بیشتر

تحلیل روایت در آهنگسازی تصویر در برکلی

گفت‌وگوی BFI با میرا کالیکس دربارهٔ آهنگسازی تصویر

تحلیل معرفی ری در وب‌سایت رسمی جنگ ستارگان

منابع تصاویر

1. نیمکت خالی؛ Circe Denyer؛ CC0 1.0

2. میکروفن استودیویی؛ Lucasbosch؛ CC BY-SA 3.0

3. تکرار یک میزان؛ Chelsey Hamm؛ CC BY-SA 4.0

4. حرکت ملودی؛ Kevin Martin؛ CC BY 4.0

5. افزایش و کاهش تدریجی شدت؛ Chelsey Hamm؛ CC BY-SA 4.0