مبانی نظری

تم شخصیت چیست و چگونه برای یک کاراکتر موسیقی بسازیم؟

تصویرسازیِ پیکره‌ای ساده با سایهٔ روایی؛ نمادی از پیوند تم موسیقایی و شخصیت

با یک شخصیت خیالی، تم دو میزانی و سه نسخه از آن بسازید؛ هویت ملودیک، ریتم، سازبندی و تحول تم را بدون کلیشه‌سازی تمرین کنید.

تم شخصیت، ایده‌ای موسیقایی است که در بافت یک اثر با شخصیتی ارتباط پیدا می‌کند و می‌تواند در بازگشت‌هایش چیز تازه‌ای دربارهٔ او بگوید. این ایده الزاماً یک ملودی بلند یا یک ساز ثابت نیست؛ گاهی چند نت، یک ریتم یا ترکیبی از رنگ صوتی و حرکت ملودیک نقشِ شناسه را دارد. تمِ خوب فقط هنگام ورود شخصیت اعلام نمی‌کند «او آمد». می‌تواند خاطره، تغییر، تردید یا رابطهٔ او با دیگران را دنبال کند. برای شروع، به یک شخصیتِ روشن و ماده‌ای کوچک و قابل تغییر نیاز داریم.

نمای نزدیک دست‌ها روی کلاویه‌های یک ساز الکترونیکی

تم و موتیف و لایت‌موتیف چه فرقی دارند

در آموزش موسیقی، «موتیف» معمولاً به ایده‌ای کوچک‌تر و قابل بسط گفته می‌شود و «تم» به ایده‌ای نسبتاً کامل‌تر؛ مرز این دو در همهٔ سبک‌ها یکسان نیست. «لایت‌موتیف» بر ارتباطِ بازگشتیِ یک ایده با شخص، مکان، شیء یا مفهوم در روایت تأکید دارد. بنابراین هر ملودیِ زیبا تم شخصیت نیست و هر تم شخصیت هم لازم نیست با هر نمای او تکرار شود. نقش روایی و نحوهٔ بازگشت، بخشی از تعریف عملیِ آن است.

پژوهش معرفی پیکرهٔ تم‌های جنگ ستارگان از ایده‌های متمایز، تکرارشونده و معنادار سخن می‌گوید. برای هنرجو، نکتهٔ اصلی این است که تم را فقط بر اساس تعداد نت‌ها تعریف نکند. یک ریتم سه‌ضربی ممکن است در داستان بسیار مشخص عمل کند، در حالی که ملودی‌ای طولانی هیچ پیوند پایداری نسازد. پیش از نوشتن، مشخص کنید قرار است مخاطب چه رابطه‌ای را به یاد بیاورد و تم در کدام موقعیت‌ها فرصت شنیده شدن دارد.

شخصیت را با خواسته و تضاد معرفی کنید

به‌جای نوشتن «قهرمان مهربان» یا «آدم بد»، دو جملهٔ عملی بنویسید: او چه می‌خواهد و چه چیزی انجام دادن آن را دشوار می‌کند؟ شخصیت تمرینی ما، نیلوفر، تعمیرکاری کنجکاوست که از امتحانِ ایده‌های تازه لذت می‌برد، اما پیش از شروع زیاد مکث می‌کند. در پایان داستان، هنوز دقیق و محتاط است ولی تصمیم می‌گیرد نخستین آزمایش را انجام دهد. این توصیف، هم ویژگی نسبتاً پایدار دارد و هم امکان تغییر؛ برای تم‌سازی از یک صفتِ تنها مفیدتر است.

از سازها برای کلیشه‌سازی دربارهٔ جنسیت، ملیت یا ظاهر شخصیت استفاده نکنید. هیچ سازی ذاتاً متعلق به یک نوع انسان نیست. اگر صدایی با گذشته، محیط یا کنشِ همین شخصیت ارتباط دارد، آن را توضیح دهید. مثلاً می‌توان از ضربه‌های نرم روی اشیای کارگاه الهام گرفت، چون به تجربهٔ شنیداریِ او مربوط است؛ نه به این دلیل که همهٔ تعمیرکارها باید موسیقیِ یکسانی داشته باشند. در نمونهٔ کلاسی، چنین صداهایی را خودتان و با ابزار بی‌خطر ضبط کنید.

هویت شنیداری را کوچک و مشخص نگه دارید

برای شروع سه ویژگی انتخاب کنید: شکل حرکت ملودی، الگوی زمانی و محدودهٔ صوتی. مثلاً ایده با دو نت کوتاه شروع شود، یک پرش رو به بالا داشته باشد و سپس یک پله برگردد. این شکل می‌تواند برای شما یادآورِ کنجکاوی و مکث باشد، اما معنایش همگانی نیست؛ باید در زمینهٔ شخصیت معرفی شود. اگر از همان ابتدا ده ویژگی و چند ساز اضافه کنید، پیدا کردنِ بخشِ واقعاً قابل تشخیص دشوار می‌شود.

سه نمونه در کلید سل با حرکت بالارونده، تکرار یک ارتفاع و حرکت پایین‌رونده

در این نمونه‌ها جهت حرکت ملودی دیده می‌شود؛ شکلِ حرکت می‌تواند بخشی از هویت یک ایده باشد.

ایده را بدون همراهی، با یک ساز یا با صدا اجرا کنید. آیا می‌توانید پس از چند دقیقه ریتم یا شکل آن را به یاد بیاورید؟ این آزمون، معیار قطعیِ کیفیت هنری نیست، اما برای ساختنِ شناسه‌ای روشن مفید است. اگر تم شما بافتی و غیرملودیک است، پرسش را عوض کنید: کدام ترکیب صدا یا حرکت، آن را از بافت‌های دیگر جدا می‌کند؟ همهٔ تم‌ها قرار نیست شبیه ترانه‌ای کوتاه زمزمه شوند.

یک تم دو میزانی برای نیلوفر بسازیم

مرکز صوتی را «ر» انتخاب کنید و با نت‌های سفیدِ کلاویه شروع کنید. در میزان اول چهارچهارم، رِ بالای دو میانی و سپس میِ بالاتر را هرکدام یک چنگ بنوازید؛ پس از آن لا را یک سیاه و سلِ پایین‌تر از همان لا را یک سفید اجرا کنید. مجموع کشش‌ها چهار ضرب است. در میزان دوم، می را یک سیاه، رِ آغازین را یک سفید و سپس یک سکوت سیاه بگذارید. ترتیب را هنگام اجرا همان‌طور که در متن آمده دنبال کنید.

سرعت آغازین می‌تواند سیاه برابر با ۷۲ باشد. دو میزان، هشت ضرب و حدود ۶٫۷ ثانیه طول می‌کشند. این طرح، تألیفِ تمرینیِ مقاله است و نقلِ تم یک فیلم نیست. چهار نتِ متفاوتِ آن به‌تنهایی حالت ماژور یا مینور را به‌طور کامل تعیین نمی‌کنند. فعلاً یک رِ بمِ آرام زیر آن نگه دارید و توجهتان را روی تفاوتِ دو چنگِ آغازین، پرش و سکوتِ پایان بگذارید. بعدتر می‌توان دربارهٔ هارمونی تصمیم دقیق‌تری گرفت.

هشت نقطهٔ آبی روی کلاویه‌های سفید از یک دو تا دوی بعدی

کلاویه‌های سفیدِ دو تا دو دیده می‌شوند؛ برای تمرین متن، رِ بالای دو میانی و می، سل و لای همان محدوده را پیدا کنید.

اگر سازتان کلاویه‌ای نیست، محدودهٔ راحتی انتخاب کنید و روابط ارتفاعی و کشش‌ها را حفظ کنید. خواندن با هجای بی‌معنا نیز برای طرح نخست کافی است. هدفِ این مرحله اجرای دشوار یا تنظیم پرحجم نیست؛ باید ماده‌ای داشته باشید که بتوانید با آن سه وضعیت از یک شخصیت را آزمایش کنید. ثبتِ یک اجرای ساده کمک می‌کند نسخه‌های بعدی را با اصل مقایسه کنید و ناخواسته هر بار ایدهٔ دیگری نسازید.

سه وضعیت بسازید و یک هسته را نگه دارید

برای نخستین دیدار با نیلوفر، طرح را نسبتاً نرم و با همان سکوت پایان اجرا کنید. در موقعیت دوم، او با مسئله‌ای دشوار روبه‌روست. ریتم و جهت اصلی را حفظ کنید، اما فقط آغازِ میزان اول را بیاورید و پیش از ادامه مکث کنید. در موقعیت سوم، او تصمیم به آزمایش گرفته است. این بار هر دو میزان را کامل اجرا کنید و سکوت پایانی را با یک رِ سیاه جایگزین کنید. اکنون می‌توان دربارهٔ تفاوتِ مکث، ناتمام ماندن و ادامه دادن گفت‌وگو کرد.

این سه نسخه قرار نیست هر شنونده‌ای را به یک تفسیر واحد برسانند. موقعیت تصویری، بازی و زمینهٔ داستان در معنا دخیل‌اند. همچنین کامل شدن جمله همیشه نشانهٔ رشد اخلاقی نیست؛ در داستانی دیگر شاید تصمیمِ شتاب‌زده را نشان دهد. توضیح هر نسخه را به همین شخصیت و همین صحنه محدود کنید. روش کار را یاد بگیرید، نه این فرمول را که «سکوت یعنی ترس و نتِ بیشتر یعنی شجاعت».

تغییر تم را با تعویض کامل آن اشتباه نگیرید

برای تغییر می‌توانید سرعت، طول کشش‌ها، ساز، محدوده، همراهی یا پایان را عوض کنید. بهتر است در هر تمرین دو ویژگی را نگه دارید و یک ویژگی را تغییر دهید. یک‌بار تمام کشش‌ها را دو برابر کنید؛ شکل و نسبتِ زمانی حفظ می‌شود ولی مدت طولانی‌تر می‌شود. در چهارچهارم، نسخهٔ دوبرابرشدهٔ این تم در چهار میزان جا می‌گیرد. بار دیگر فقط ساز را عوض کنید و اجرا و سرعت را نزدیک نگه دارید. سپس بررسی کنید هنوز همان ایده شناخته می‌شود یا تغییر، نشانه‌های اصلی را پوشانده است. برای انتخاب نشانه‌هایی که در نسخه‌های مختلف تم ثابت می‌مانند، کارگاه گسترش ملودی با حفظ هویت را دنبال کنید.

مترونوم مکانیکی مشکی با وزنه و درجه‌بندی سرعت

برای مقایسهٔ نسخه‌ها، ابتدا سرعت را ثابت بگذارید؛ سپس اثر تغییرِ سرعت یا کشش‌ها را جداگانه بشنوید.

انتقال همهٔ نت‌ها به ارتفاعی دیگر نیز با عوض کردنِ شکلِ ملودی فرق دارد. اگر تمام نت‌ها به یک اندازه جابه‌جا شوند، فاصله‌های میانشان حفظ می‌شود؛ اما اجرای آن در محدودهٔ خیلی پایین یا خیلی بالا می‌تواند رنگ و وضوح را تغییر دهد. چنین تفاوتی باید با سازِ واقعی یا صدای مورد استفاده آزمایش شود. نقشهٔ کلاویه فقط جای نت‌ها را نشان می‌دهد؛ تصمیمِ مناسبِ سازبندی را نمی‌توان از شکلِ تصویرِ نت به‌تنهایی گرفت.

ساز می‌تواند همراه شخصیت تغییر کند

می‌توانید در آغاز تم را به سازی تنها بدهید و بعدتر آن را میان دو ساز تقسیم کنید. اگر داستان دربارهٔ شکل گرفتنِ اعتماد است، پاسخ دادنِ ساز دوم به جملهٔ اول می‌تواند یک پیشنهاد شنیداری باشد. اما سازِ بیشتر لزوماً به معنی رابطهٔ بهتر نیست؛ ممکن است ازدحام یا کشمکش بسازد. به کیفیتِ ارتباط گوش دهید: آیا سازها همدیگر را قطع می‌کنند، پاسخ می‌دهند یا هم‌زمان مسیرهای جداگانه می‌روند؟ این پرسش‌ها از شمارشِ سازها مفیدترند.

در گزارش رسمی دربارهٔ تم ری، توضیح جان ویلیامز به ترکیبی از قدرت و تأمل در شخصیت اشاره می‌کند و تغییرِ ارائهٔ تم در ادامهٔ داستان نیز مطرح می‌شود. این مثال را نباید به دستورِ «برای هر شخصیت چنین سازی انتخاب کنید» تبدیل کرد. درسِ کاربردی آن، جا دادنِ بیش از یک وجهِ شخصیت در موسیقی و حفظِ امکانِ تحول است. برای مطالعه، به بازگشتِ یک ایده گوش دهید و دقیقاً بنویسید چه چیزی مانده و چه چیزی عوض شده است.

هر حضور شخصیت به تکرار تم نیاز ندارد

اگر تم در هر نمای شخصیت شنیده شود، ممکن است به برچسبی مکانیکی تبدیل شود. گاهی تصویر به‌خوبی حضور او را نشان می‌دهد و موسیقی کار مهم‌تری دارد؛ گاهی غیبتِ تم به‌اندازهٔ بازگشت آن معنادار است. در طرح داستانِ خود، فقط سه موقعیتِ واقعاً متفاوت برای تم انتخاب کنید. برای هر موقعیت یک دلیل بنویسید: معرفیِ شیوهٔ فکر کردن، یادآوریِ یک قول یا نشان دادنِ تغییرِ رابطه. «چون او در قاب است» همیشه دلیل کافی نیست.

در نت‌نویسی، علامتِ تکرارِ یک میزان می‌تواند اجرای دوبارهٔ همان ماده را خلاصه کند؛ در روایت، تکرار فقط مسئلهٔ نوشتنِ کوتاه‌تر نیست. باید بدانید شنونده در بازگشتِ بعدی چه سابقه‌ای دارد. تمی که پیش‌تر با اعتماد شنیده شده، کنار تصویری از پنهان‌کاری ممکن است معنای تازه‌ای پیدا کند، حتی اگر نت‌ها تغییر نکرده باشند. بنابراین گاهی تغییرِ زمینه مهم‌تر از تغییرِ خودِ موسیقی است.

یک نت گرد در کلید فا و علامت تکرار همان میزان در میزان بعد

تکرار یک میزان در اجرا، الزاماً معنای یکسانی در دو موقعیتِ داستانی ندارد.

رابطهٔ دو شخصیت را با دو تم شلوغ نکنید

برای شخصیت دوم فوراً ملودی‌ای کاملاً بی‌ارتباط نسازید. ابتدا روشن کنید آیا داستان به شناسهٔ جدا نیاز دارد یا یک ایدهٔ مشترک، رابطهٔ آن‌ها را بهتر نشان می‌دهد. می‌توانید ریتمی مشترک و جهتِ ملودیِ متفاوت انتخاب کنید، یا اجازه دهید یکی ادامهٔ جملهٔ دیگری را کامل کند. در تمرین آغازین، هر تم را جداگانه واضح کنید و سپس آن‌ها را کنار هم بشنوید. هم‌زمان نواختنِ دو تمِ کامل ممکن است کلام یا حرکتِ مهم صحنه را بپوشاند.

یک تکلیف کوتاه این است که برای همکارِ نیلوفر، فقط پاسخی یک‌میزانی بسازید. پاسخ را یک بار هم‌زمان با تم و بار دیگر پس از سکوتِ انتهای آن اجرا کنید. کدام حالت بیشتر شبیه همکاری است و کدام حالت کشمکش یا بی‌توجهی پیشنهاد می‌دهد؟ از هم‌کلاسی بخواهید به لحظهٔ مشخص اشاره کند. نتیجه را به ویژگیِ ثابت آدم‌ها نسبت ندهید؛ این‌ها دو رابطهٔ موسیقایی در یک موقعیتِ ساختگی‌اند.

تم را در صحنه و بیرون از صحنه ارزیابی کنید

دو آزمون متفاوت انجام دهید. در آزمون شنیداری، نسخهٔ اصلی و دو تغییر را پخش کنید و بپرسید چه چیز مشترکی شنیده می‌شود. در آزمون تصویری، هر نسخه را همراه صحنهٔ مربوط ببینید و بپرسید چرا آنجا آمده است. ممکن است تم در آزمون اول به‌خوبی شناخته شود ولی در فیلم بیش از حد برجسته باشد؛ یا در صحنه عالی کار کند اما برای قطعه‌ای مستقل به بسط بیشتری نیاز داشته باشد. این دو نتیجه با هم تناقض ندارند.

خروجی مناسب برای ارائه در هنرآموز، شرح کوتاه شخصیت، تمِ اصلی، سه نسخهٔ مرتبط و یادداشتی دربارهٔ ویژگی‌های ثابت و متغیر است. اگر بتوانید بدون تکیه بر نامِ یک ساز توضیح دهید تم چگونه به خواسته، تردید و تغییرِ شخصیت مربوط می‌شود، قدم مهمی برداشته‌اید. هدف این نیست که برای هر آدم یک برچسب صوتی بسازید؛ می‌خواهید ایده‌ای شنیداری خلق کنید که همراه داستان معنا پیدا کند و در بازگشت‌هایش هنوز چیزی برای گفتن داشته باشد.

برای مطالعهٔ بیشتر

پژوهش پیکرهٔ تم‌های جنگ ستارگان

جان ویلیامز و تم ری

گفت‌وگوی BFI با میرا کالیکس دربارهٔ آهنگسازی تصویر

منابع تصاویر

1. نواختن ساز کلاویه‌ای؛ Gabriel Barletta؛ CC0

2. حرکت ملودی؛ Kevin Martin؛ CC BY 4.0

3. جای نت‌ها روی کلاویه؛ Guypeter4؛ CC0

4. مترونوم مکانیکی؛ Vincent Quach (Invincible)؛ CC BY-SA 3.0

5. تکرار یک میزان؛ Chelsey Hamm؛ CC BY-SA 4.0