دنبال کردن دو خط ملودی هم‌زمان با شش تمرین شنیداری
یاد بگیرید هنگام هم‌زمانی دو خط، مسیر هرکدام را گم نکنید و ورود، سکوت و تغییر نقش صداها را جداگانه بشنوید.
هنگام شنیدن دو خط موسیقی، ممکن است توجه همیشه به صدای زیرتر برگردد و حرکت خط بم گم شود. اینجا توجه را آگاهانه میان دو خط جابه‌جا می‌کنید: هر خط چه زمانی وارد می‌شود، چگونه حرکت می‌کند و کجا ساکت می‌ماند؟ هدف، نام‌گذاری آکورد یا حفظ یک ملودی تنها نیست. نمونه‌های کوتاه برای همین درس تألیف شده‌اند.
سطح تمرین مقدماتی رو به متوسط؛ پس از تشخیص زیر و بم و مسیر ملودی
پیش از شروع
ساز لازم نیست. کاغذی با دو ردیف «بالا» و «پایین» آماده کنید. بالا یعنی صدای زیرتر، نه صدای بلندتر یا کانال راست. خط بالا در محدودهٔ دو۵ تا فا۵ و خط پایین در محدودهٔ دو۳ تا سل۳ است؛ هیچ‌کدام از روی دیگری عبور نمی‌کند.
هر دو خط موج سینوسی و هم‌رنگ‌اند، نه ضبط ساز واقعی. فایل‌ها تک‌کاناله‌اند؛ صداها را با زیر و بمی جدا کنید، نه جهت یا رنگ ساز. بلندی پخش را راحت نگه دارید و با خستگی گوش مکث کنید.
دو صدای هم‌زمان لزوماً دو ملودی مستقل نمی‌سازند. ممکن است یک نت کشیده فقط زیرِ ملودی بماند. در این نمونه‌ها استقلال را از مسیر قابل‌پیگیری، تغییر نت و زمان‌بندی هر خط می‌شنویم؛ برای قطعات واقعی، نقش موسیقایی هم مهم است. این تفاوت را در مقالهٔ کنترپوان و رابطهٔ دو ملودی مستقل با مثال‌های بیشتری دنبال کنید.
روش تمرین
بار اول فقط خط تعیین‌شده را با حرکت کوچک دست دنبال کنید. بار دوم ردیف دیگر را بررسی کنید. نوشتن همهٔ نت‌ها لازم نیست؛ «بالا، پایین، ثابت، سکوت» برای بیشتر پاسخ‌ها کافی است.
فایل‌ها کلیک یا شمارش گفتاری ندارند. زمان‌ها از ابتدای فایل‌اند. هنگام ورود خط تازه، لحظه‌ای هر دو را بشنوید و سپس توجه را جابه‌جا کنید. اگر گم شدید، از ابتدا بشنوید؛ صدا را بلندتر نکنید.
شش تمرین را پیش از پاسخ‌نامه انجام دهید و پاسخ نامطمئن را علامت بزنید. تعداد صداهای هم‌زمان را با تعداد ملودی‌های مستقل اشتباه نگیرید.
دکمهٔ پخش هر نمونه زیر تصویر تمرین خودش است.
تمرین ۱ شناختن دو مسیر در اجرای مشترک
خط زیر در ثانیهٔ ۱ و خط بم در ثانیهٔ ۵ تنها معرفی می‌شود. هر معرفی چهار نت با فاصلهٔ شروع ۰٫۷۵ ثانیه دارد. محدودهٔ هر خط را به‌خاطر بسپارید.
اجرای مشترک در ثانیهٔ ۹ آغاز می‌شود. برای هر خط بنویسید مسیر آن رو به بالا است، رو به پایین است یا ثابت می‌ماند. سپس تعداد تغییرهای ارتفاع هر خط را بشمارید؛ اولین نت هنوز تغییر محسوب نمی‌شود.
مدت فایل ۱۴ ثانیه است.
تمرین ۲ پیدا کردن نخستین ورود هر خط
دو نمونه در ثانیه‌های ۱ و ۱۰ شروع می‌شوند. در هر نمونه یک خط تنها آغاز می‌کند و خط دیگر بعداً به آن می‌پیوندد. برای هر نمونه بنویسید کدام خط اول است و خط دوم چند ثانیه پس از آن وارد می‌شود.
پس از ورود دوم، خط اول ادامه دارد یا جای خود را به خط تازه می‌دهد؟ در نمونهٔ دوم دوباره محدودهٔ نخستین صدا را بشنوید؛ پاسخ قبلی را تکرار نکنید.
مدت فایل ۱۸ ثانیه است.
تمرین ۳ مقایسهٔ همراهی کشیده و خط متحرک
نمونهٔ الف در ثانیهٔ ۱ و نمونهٔ ب در ثانیهٔ ۸ شروع می‌شود. ملودی بالا در هر دو یکسان است و پنج نتِ ۰٫۷۵ثانیه‌ای دارد. این بار تمام توجه را به چیزی بدهید که زیر این ملودی اتفاق می‌افتد.
در کدام نمونه خط بم فقط یک نت کشیده است و در کدام نمونه مسیر جداگانه دارد؟ برای نمونهٔ متحرک، جهت هر تغییر خط بم را بنویسید. تنها شنیدن دو ارتفاع هم‌زمان را دلیل وجود دو ملودی مستقل ندانید.
مدت فایل ۱۴ ثانیه است.
تمرین ۴ جابه‌جایی آگاهانهٔ توجه
یک دونوازی شش‌ثانیه‌ای در ثانیه‌های ۱ و ۹، عیناً دوباره پخش می‌شود. در اجرای اول، سه ثانیهٔ نخست را به خط بالا و سه ثانیهٔ بعد را به خط پایین گوش دهید. برای هر نیمه جهت حرکت و تعداد نت‌های شنیده‌شده را ثبت کنید.
در اجرای دوم برعکس عمل کنید: سه ثانیهٔ اول خط پایین، سه ثانیهٔ بعد خط بالا. زمان تعویض توجه در دو اجرا، ثانیه‌های ۴ و ۱۲ است. فقط تغییرهای داخل هر نیمه را بسنجید؛ حرکتِ عبور از مرز دو نیمه را وارد پاسخ نکنید.
مدت فایل ۱۷ ثانیه است.
تمرین ۵ حفظ خط در هنگام سکوتِ خط دیگر
نمونه از ثانیهٔ ۱ تا ۹ ادامه دارد. ضرب ذهنی را هر ثانیه یک‌بار نگه دارید. یکی از دو خط در میانه مکث می‌کند و برمی‌گردد، اما خط دیگر مسیر خود را ادامه می‌دهد.
نام خط ساکت، زمان آغاز سکوت، طول آن و زمان بازگشت را بنویسید. آیا کل موسیقی ساکت شده یا فقط یک بخش؟ نت‌های خط باقی‌مانده را به خط غایب نسبت ندهید.
مدت فایل ۱۱ ثانیه است.
تمرین ۶ گزارش کوتاه از تغییر نقش دو خط
نمونهٔ نهایی در ثانیهٔ ۱ شروع می‌شود و تا ثانیهٔ ۹ ادامه دارد. بدون معرفی جداگانهٔ صداها، یک گزارش سه‌بخشی بنویسید: خط بم چه زمانی نخستین بار نتش را عوض می‌کند؛ خط بالا در کدام بازه ساکت می‌شود؛ و کدام خط دیرتر تمام می‌شود.
آیا رفتار خط بم در تمام نمونه یکسان است؟ ابتدا پیوسته بشنوید و سپس برای بررسی گزارش دوباره پخش کنید؛ نام آکورد لازم نیست.
مدت فایل ۱۱ ثانیه است.
پاسخ ها و راهنمای خودارزیابی
اگر هنوز شش تمرین را انجام نداده‌اید، فعلاً این بخش را نخوانید. ابتدا پاسخ یا اجرای خود را ثبت کنید؛ سپس با توضیح‌ها مقایسه کنید. در تمرین‌های خلاقانه، جواب نمونه تنها پاسخ ممکن نیست.
پاسخ تمرین ۱
خط بالا دو۵، ر۵، می۵، فا۵ و صعودی است؛ خط پایین سل۳، فا۳، می۳، دو۳ و نزولی است. هر خط چهار نت و سه تغییر ارتفاع دارد. در بخش مشترک، شروع‌ها ۹، ۹٫۷۵، ۱۰٫۵ و ۱۱٫۲۵ و پایان هر دو خط ثانیهٔ ۱۲ است. بالا رفتن یکی مانع پایین رفتن دیگری نمی‌شود.
پاسخ تمرین ۲
نمونهٔ اول با خط بم آغاز می‌شود؛ خط زیر در ثانیهٔ ۳، دو ثانیه بعد، وارد می‌شود. هم‌زمانی از ۳ تا ۶ است و خط بم تا ۷ ادامه دارد. نمونهٔ دوم با خط زیر شروع می‌شود؛ خط بم در ۱۲، باز دو ثانیه بعد، وارد می‌شود. هر دو از ۱۲ تا ۱۶ حضور دارند؛ ورود تازه جایگزین خط اول نیست.
پاسخ تمرین ۳
در الف، دو۳ از ثانیهٔ ۱ تا ۴٫۷۵ ثابت می‌ماند و نقش همراهی کشیده دارد. در ب، خط بم سل۳، می۳، فا۳ است: اول پایین و سپس بالا می‌رود. شروع این سه نت ۸، ۹٫۵ و ۱۰٫۲۵ است و آخرین نت تا ۱۱٫۷۵ می‌ماند. تفاوت اصلی، رفتار خط بم است، نه تغییر ملودی بالا.
پاسخ تمرین ۴
اجرای اول: خط بالای نیمهٔ نخست دو۵، ر۵، می۵ و صعودی است؛ خط پایینِ نیمهٔ دوم سل۳ به فا۳ و نزولی است. اجرای دوم: خط پایینِ نیمهٔ نخست دو۳ به می۳ و صعودی است؛ خط بالای نیمهٔ دوم فا۵، می۵، دو۵ و نزولی است. در اجرای اول تعداد نت‌های دو نیمه ۳ و ۲، و در اجرای دوم ۲ و ۳ است. جهت‌ها یکسان‌اند، اما شمارش نت‌ها جابه‌جایی توجه را روشن می‌کند.
پاسخ تمرین ۵
خط بالا از ثانیهٔ ۴ تا ۶ دو ثانیه ساکت است و در ۶ با فا۵ برمی‌گردد؛ سپس می۵ و دو۵ می‌آیند. خط پایین در این فاصله ادامه دارد، پس سکوت کامل نداریم. بازهٔ غیبت با ضرب‌های چهارم و پنجمِ نمونه برابر است؛ برگشت روی ضرب ششم رخ می‌دهد. آخرین صدای هر دو خط در ثانیهٔ ۹ تمام می‌شود.
پاسخ تمرین ۶
نخستین تغییر خط بم در ثانیهٔ ۳، از دو۳ به می۳ است؛ پس از آن ر۳، سل۳ و فا۳ می‌آیند. خط بالا از ۶ تا ۷ ساکت و در ۷ دوباره حاضر است. خط بم در ۸ تمام می‌شود، اما خط بالا تا ۹ ادامه دارد. بم ابتدا همراهی ثابت دارد و بعد مسیر متحرک پیدا می‌کند؛ نقش یک خط می‌تواند در طول نمونه تغییر کند.
نقشه زمانی نمونه ها
نقشهٔ هر شش فایل پس از پاسخ‌هاست. محور افقی زمان برحسب ثانیه و هر خط، محل و مدت یک نت است؛ کلیک‌های راهنما نشان داده نشده‌اند. ردیف‌ها فقط ترتیب زیر و بمی‌اند، نه اندازهٔ فاصله. این نمودار حامل نت نیست. C تا B به‌ترتیب دو تا سی و عدد، اکتاو است؛ # دیز و b بمل. در نمودار شلوغ بعضی برچسب‌ها حذف شده‌اند؛ متن پاسخ ملاک است.
پس از تمرین
سه مورد را جدا ارزیابی کنید: حفظ خط هدف، پیدا کردن ورود تازه و شناختن سکوت. جلسهٔ بعد دو تمرینی را مرور کنید که در آنها توجهتان ناخواسته به خط بالا برگشته است.
با معلم یک دونوازی کوتاه انتخاب کنید. ابتدا بخش‌ها را جدا و سپس کنار هم بشنوید. این درس تمرین تقسیم توجه شنیداری است؛ آموزش قواعد کنترپوان یا تشخیص تمام بافت‌های موسیقی نیست.
درباره صداها و منابع
تمرین‌ها و نمودارهای این مقاله برای همین مجموعه تألیف شده‌اند. همهٔ نمونه‌های صوتی با تولید رایانه‌ایِ موج سینوسی ساخته شده‌اند و ضبط ساز واقعی یا صدای خواننده نیستند. این صداها فقط راهنمای ارتفاع، زمان‌بندی یا تفاوت دامنه‌اند و شیوهٔ فیزیکی نوازندگی یا آواز را نشان نمی‌دهند. مبنای فرکانس لا۴ برابر ۴۴۰ هرتز است. نت‌های این مجموعه در کوک دوازده نیم‌پردهٔ مساوی ساخته شده‌اند. در بازی‌های تصویری، صداهای راهنما علامت قراردادی‌اند، نه ضبط حرکت‌ها یا صدای گروه.