جمله‌بندی جان ویلیامز در ماجراهایی روی زمین
در پایان فیلم «ای تی»، دوچرخه‌ها باید از زمین جدا شوند و موسیقی هم باید راه خودش را پیدا کند. جان ویلیامز برای این بخش، موسیقیِ پیوسته و پیچیده‌ای نوشته بود؛ اما هنگام ضبط، هماهنگ‌کردن اجرای ارکستر با برش‌ها و لحظه‌های دقیق تصویر دشوار شد. راه‌حل استیون اسپیلبرگ غیرمعمول بود: تصویر را کنار بگذارند، ویلیامز موسیقی را با سرعت و جمله‌بندی دلخواهش ضبط کند و بعد پایان فیلم با آن اجرا دوباره تدوین شود.
قطعهٔ «ماجراهایی روی زمین» از موسیقی همین فیلمِ ۱۹۸۲، فرصت خوبی است که به نتیجهٔ این تصمیم فکر کنیم. این بار می‌توان سراغ نسخهٔ کنسرتی در آلبوم «جان ویلیامز در وین» رفت؛ اجرای فیلارمونیک وین با رهبری خود آهنگساز که دویچه گرامافون در سال ۲۰۲۰ منتشر کرده است. این ضبط، اجرای اصلیِ فیلم نیست. درست به همین دلیل، می‌شود بدون چشم‌دوختن به دوچرخه‌ها، مسیر موسیقی را دنبال کرد.
جملهٔ موسیقی میان لحظه‌های تصویر
جمله‌بندی یعنی نت‌ها چگونه به عبارت‌هایی پیوسته تبدیل می‌شوند و هر عبارت چطور به بعدی می‌رسد. در موسیقیِ فیلم، این پیوستگی باید با اتفاق‌های تصویر هم کنار بیاید. ماجرای ضبط پایان «ای تی» نشان می‌دهد که حتی رسیدنِ دقیق به یک لحظهٔ تصویری، لزوماً برای رضایت از کل اجرا کافی نیست. می‌توان تمام ایستگاه‌ها را درست رسید و هنوز احساس کرد حرکت میان آن‌ها به توجه بیشتری نیاز دارد.
برای شنیدن «ماجراهایی روی زمین»، لازم نیست از ابتدا نام تم‌ها را بدانیم. یک بار، فقط با دست مسیر تقریبی جمله‌ها را نشان بدهید: کجا حرکت ادامه پیدا می‌کند و کجا احساس فرود یا مکث دارید؟ بعد ببینید آیا همان جایی که انتظار پایان داشتید، موسیقی راه دیگری باز می‌کند. این تمرین را می‌توان بدون فیلم انجام داد؛ تصویر ممکن است پاسخ را زودتر از گوش به ما پیشنهاد کند.
عکس: Choodcree
رنگ ارکستر را جداگانه دنبال کنیم
در فهرست سازهای این قطعه، کنار زهی‌ها و سازهای بادی، هارپ، پیانو، چلستا و مجموعه‌ای از سازهای کوبه‌ای هم آمده است. بزرگی ارکستر، به‌تنهایی، توضیح نمی‌دهد چرا یک عبارت برایمان سبک، سنگین یا معلق به نظر می‌رسد. برای بار دوم، یک تغییر رنگ صدا را انتخاب کنید و ببینید با تغییر مسیر جمله همراه است یا توجه شما را به لایهٔ دیگری می‌برد. لازم نیست با شنیدن هر صدا، نام ساز را فوراً حدس بزنید.
اگر فیلم را در دسترس دارید، بعد از شنیدن نسخهٔ کنسرتی به پایان آن برگردید. از خود بپرسید کدام احساس را پیش‌تر در موسیقی پیدا کرده بودید و کدام را حالا تصویر روشن‌تر می‌کند. قرار نیست اجرای وین را با صدای فیلم لحظه‌به‌لحظه منطبق کنیم؛ دو اجرای متفاوت‌اند. موضوع، مقایسهٔ دو جور توجه است: وقتی گوش به‌تنهایی مسیر را می‌سازد و وقتی چشم هم کنارش راه می‌رود.
راه رسیدن به ملودی را بشنویم
برای هنرجویی که قطعه‌ای کوتاه تمرین می‌کند، پرسشِ این ضبط آشناست: آیا فقط نت‌ها و ضرب‌ها را درست می‌زنم، یا جمله هم مقصدی دارد؟ می‌توان یک عبارت را جدا تمرین کرد و سپس همراه عبارتِ قبل و بعد نواخت. تصمیمی که در پایان «ای تی» گرفته شد، اهمیت همین پیوستگی را ملموس می‌کند. در بازشنیدنِ «ماجراهایی روی زمین»، این بار به جای منتظرماندن برای ملودی مشهور، راه رسیدن موسیقی به آن را دنبال کنیم.
منابع دیداری و شنیداری
منابع تصویری
تصویر نخست، جان ویلیامز، ۲۰۲۴؛ عکس: Lindseysharpe؛ CC BY-SA 4.0
تصویر دوم، جان ویلیامز با بوستون پاپس، مه ۲۰۱۸؛ عکس: Choodcree؛ CC BY-SA 4.0
