مبانی نظری

چگونه یک تم را در طول فیلم تغییر دهیم بدون اینکه شناخته نشود؟

تصویرسازیِ یک کلید زیر نورهای متفاوت؛ نمادی از تغییر تم با حفظ هویت آن

با یک تم دو میزانی، تغییر ریتم، هارمونی، سازبندی و بافت را تمرین کنید و سه نسخهٔ روایی بسازید که پیوندشان قابل بررسی باشد.

برای اینکه تم در صحنه‌های مختلف شناخته شود، لازم نیست هر بار با همان ساز، سرعت و آکورد برگردد. لازم است آهنگساز بداند کدام ویژگی به آن هویت می‌دهد و در هر بازگشت، چه مقدار از آن ویژگی را روشن نگه دارد. گاهی ریتم آغاز، گاهی یک پرش مشخص و گاهی ترکیب چند نت، رشتهٔ اتصال میان نسخه‌هاست. این مقاله روشی عملی برای ساختن سه نسخه از یک تم کوتاه پیشنهاد می‌کند؛ هدف، حفظ نسبت میان موسیقی و روایت است، نه یافتن فرمولی که شناختن تم را برای همهٔ شنوندگان تضمین کند.

نمای نزدیک دست‌ها روی کلاویه‌های یک ساز الکترونیکی

فرض کنید برای فیلم کوتاهی دانشجویی موسیقی می‌نویسید. شخصیت اصلی نخست کلیدی پیدا می‌کند، بعد می‌فهمد کلید به اتاقی ممنوع تعلق دارد و در پایان تصمیم می‌گیرد آن را پس بدهد. می‌توانید برای هر صحنه موسیقی کاملاً تازه بنویسید، اما بازگشت یک ایدهٔ مشترک ممکن است ارتباط این موقعیت‌ها را برجسته کند. پرسش اصلی این است: مخاطب در هر صحنه باید چه چیزی از گذشته را به یاد بیاورد و چه چیزی را تازه بشنود؟ پاسخ روایی باید پیش از انتخاب سازهای بیشتر روشن شود.

تم را به چند ویژگی قابل بررسی تقسیم کنید

تم در این بحث یک ایدهٔ موسیقایی بازگشت‌پذیر است؛ موتیف می‌تواند بخش کوچک‌تری از آن، مانند سه نت آغازین، باشد. برای بررسی تم، نام ساز را موقتاً کنار بگذارید و آن را با صدا یا یک ساز ساده اجرا کنید. مسیر بالا و پایین رفتن نت‌ها، فاصله‌های برجسته، ترتیب کشش‌ها، محل سکوت و نقطهٔ فرود را یادداشت کنید. این فهرست «شناسنامهٔ قطعی» هیچ ملودی‌ای نیست، بلکه به شما کمک می‌کند تغییرات خود را آگاهانه انتخاب کنید. رنگ صوتی هم می‌تواند بخشی از هویت باشد، اما نباید بی‌دلیل تنها نشانهٔ بازگشت بماند.

سه نمونهٔ نت‌نویسی برای حرکت بالارونده، تکرار یک ارتفاع و حرکت پایین‌رونده

سه جهت سادهٔ ملودی از چپ به راست: بالارونده، تکرار یک ارتفاع و پایین‌رونده.

برای نمونهٔ مستقل این مقاله، دو میزان چهارچهارم بسازید. در میزان اول، دو۴ و ر۴ را هرکدام چنگ، سل۴ را سیاه و می۴ را سفید بنوازید. در میزان دوم، ر۴ و می۴ هرکدام سیاه و دو۴ سفید باشند. منظور از دو۴ همان دوی میانی است. دو چنگ نخست یک ضرب می‌سازند و با یک سیاه و یک سفید، میزان نخست چهار ضرب کامل دارد. این تم از موسیقی فیلم شناخته‌شده‌ای برداشته نشده است؛ کافی است آن را چند بار با سرعت آرام بشنوید تا بتوانید تفاوت نسخه‌ها را مقایسه کنید.

در این مثال، دو نت کوتاه آغازین، جهش ر به سل و فرود پایانی روی دو، نامزدهای مناسبی برای حفظ هویت‌اند. هر سه را الزامی نکنید؛ آزمایش کنید کدام ترکیب برای هدف شما روشن‌تر است. یک نسخه فقط با ریتم اصلی و نت‌های دیگر بسازید و نسخه‌ای دیگر با نت‌های اصلی و ریتم یکنواخت. پیش از قضاوت، هر دو را بدون تصویر بشنوید. اگر هیچ تفاوتی برایتان روشن نیست، هنوز مواد اولیه را خوب نمی‌شناسید؛ افزودن ارکستر این ابهام را پنهان می‌کند، اما آن را حل نمی‌کند.

اولین معرفی باید فرصت شنیده شدن داشته باشد

اگر مخاطب تم را در اولین حضور زیر گفت‌وگوی شلوغ، افکت بلند و چند خط هم‌زمان نشنیده باشد، بازگشت‌های بعدی الزاماً برای او آشنا نخواهند بود. در صحنهٔ پیدا کردن کلید، یک اجرای ساده از دو میزان تم بگذارید و برای تکرار یا پاسخ آن جا در نظر بگیرید. نخستین معرفی لازم نیست بلند یا طولانی باشد؛ کافی است بخشی از ویژگی مهم آن در مرکز توجه موسیقایی قرار گیرد. دربارهٔ جای ورود و خروج، با تدوین و معنای صحنه تصمیم بگیرید، نه فقط با پایان طبیعی فایل موسیقی.

تمرین کنید تم را یک بار بدون همراهی و یک بار با باس کم‌تحرک بشنوید. برای نسخهٔ دوم می‌توانید در هر میزان یک دو۳ کشیده بگذارید. روی این باس، رِ ملودی لحظه‌ای رنگ متفاوتی از دو و می ایجاد می‌کند؛ قرار نیست همهٔ نت‌ها عضو یک آکورد باشند. اگر همراهی پر از حرکت شود، ممکن است جهش ر به سل کمتر به گوش برسد. نتیجهٔ قابل بررسی این است که بعد از شنیدن نسخه، بتوانید همان بخش کوتاه آغازین را بخوانید؛ خوش‌آهنگ بودن کل بافت به‌تنهایی پاسخ این پرسش نیست.

ریتم را تغییر دهید و نسبت کشش‌ها را بشنوید

یک روش، کشیده‌تر کردن همهٔ ارزش‌های زمانی با نسبت یکسان است. در نمونهٔ ما، دو چنگ به دو سیاه، سلِ سیاه به سفید و میِ سفید به گرد تبدیل می‌شوند. حاصل آغاز تم اکنون دو میزان طول دارد: دو۴ سیاه، ر۴ سیاه و سل۴ سفید در میزان نخست؛ می۴ گرد در میزان دوم. ادامه نیز ر۴ سفید و می۴ سفید در میزان سوم و دو۴ گرد در میزان چهارم می‌شود. ضرب همچنان سیاه است و میزان‌ها کامل‌اند؛ عبارت دو میزانی به چهار میزان گسترش یافته است.

چهار نت سیاه در میزان چهارچهارم با کلید سازهای کوبه‌ای

چهار سیاه، یک میزان چهارچهارم را پر می‌کنند؛ جمع کشش‌های نسخهٔ تازه هم باید با میزان سازگار باشد.

این افزایش کشش با پایین آوردن سرعت یکسان نیست. اگر سرعت ثابت بماند، ضرب‌های بیشتری میان آغاز و پایان عبارت می‌گذرد؛ اگر همهٔ قطعه را کند کنید، همراهی و رویدادهای دیگر هم تغییر می‌کنند. برای صحنهٔ مکث شخصیت پشت در، می‌توانید نسخهٔ کشیده را با همراهی کم‌تحرک آزمایش کنید. اما «کندتر یعنی غمگین‌تر» قانون نیست. معنی به بازی، تصویر، هارمونی، صداهای محیط و سابقهٔ شنیدن وابسته است. تصمیم آموزشی اینجا حفظ نسبت ریتمی و سنجیدن اثر آن بر طول صحنه است.

با حفظ ملودی معنای هارمونیک تازه بسازید

در مرحلهٔ بعد نت‌ها و ریتم اصلی را دست‌نخورده نگه دارید و همراهی را عوض کنید. یک بار تم را بر زمینهٔ دو ماژور، با نت‌های دو، می و سل بشنوید؛ بار دیگر باس لا را با آکورد لا، دو و می قرار دهید. ملودی یکسان است، اما نقش نت‌ها نسبت به زمینه فرق می‌کند. سل روی آکورد لا مینور می‌تواند رنگ هفتم ایجاد کند و ر می‌تواند کشش یا رنگ گذرا بدهد. این توصیف، وعدهٔ یک احساس ثابت نیست؛ گوش کنید کدام هم‌زمانی در زمانِ مشخصِ صحنه مناسب‌تر است.

همراهی را ابتدا با صداهای کشیده و ساده بسازید تا علت تفاوت روشن بماند. بعداً می‌توانید ریتم باس یا فاصله‌گذاری آکورد را تغییر دهید. اگر هم‌زمان ملودی، آکورد، سرعت و سازها را عوض کنید، تشخیص اینکه کدام تغییر مفید بوده دشوار می‌شود. برای هر نسخه یک جمله بنویسید: «هارمونی تغییر کرده تا آشناییِ شیء با تردید شخصیت همراه شود». چنین جمله‌ای دلیل تصمیم را روشن می‌کند، اما جای شنیدن نسخه روی تصویر را نمی‌گیرد. ممکن است هنگام تدوین بفهمید همان تردید در بازی بازیگر به‌اندازهٔ کافی حضور دارد.

سازبندی و بافت را به کارکرد صحنه پیوند دهید

تمی که ابتدا تنها شنیده شده می‌تواند در بازگشت میان دو ساز تقسیم شود. مثلاً سه نت آغازین را یک ساز بنوازد و ادامه را ساز دیگر پاسخ دهد. برای حفظ اتصال، زمان تحویل عبارت را دقیق نگه دارید؛ اگر میان دو بخش وقفهٔ ناخواسته بیفتد، خط ملودیک ممکن است جدا به نظر برسد. پیش از انتخاب ساز واقعی، همین تحویل را با دو صدای ساده امتحان کنید. سپس محدوده، نفس، شیوهٔ آغاز نت و امکان اجرای پیوسته را بررسی کنید. صدای مجازیِ خوشایند به‌تنهایی تضمین نمی‌کند جمله برای نوازندهٔ واقعی مناسب است.

تغییر بافت گاهی از تعویض ساز مؤثرتر است. می‌توانید در صحنهٔ نخست همراهی را حذف کنید، در صحنهٔ دوم یک الگوی تکراری زیر تم بگذارید و در پایان همان تم را با فاصله‌های بازتر و سکوت بیشتر بازگردانید. شدت صدا را هم هدفمند انتخاب کنید؛ بالا بردن حجم موسیقی راه مطمئنی برای واضح شدن تم نیست، مخصوصاً زیر گفت‌وگو. یک بار فقط ملودی و صدای صحنه را بشنوید و سپس همراهی را اضافه کنید. هر لایه باید وظیفه‌ای داشته باشد که در شنیدن قابل تشخیص باشد.

نشانهٔ کرشندو در چپ و دکرشندو در راست

علامت سمت چپ افزایش تدریجی و علامت سمت راست کاهش تدریجی شدت را نشان می‌دهد.

برای پنهان کردن تم فقط بخشی از آن را نشان دهید

گاهی روایت به یادآوری کامل نیاز ندارد. در صحنهٔ اتاق ممنوع، می‌توانید فقط دو نت کوتاه و جهش بعد از آن را بیاورید و فرود تم را نگه دارید. این قطعه‌قطعه کردن، به‌ویژه وقتی تم قبلاً واضح معرفی شده باشد، امکان اشارهٔ ناقص را می‌دهد. بااین‌حال ادعا نکنید مخاطب حتماً آن را «ناخودآگاه» تشخیص می‌دهد؛ ممکن است برخی شنوندگان رابطه را نفهمند. اگر فهم رابطه برای داستان ضروری است، باید نشانهٔ موسیقایی روشن‌تر یا فرصت شنیدن بیشتری در نظر بگیرید.

یک راه برگشت این است که در پایان، پس از چند اشارهٔ کوتاه، عبارت کامل را دوباره ارائه کنید. ابتدا نمونه را بدون تصویر و سپس همراه فیلم آزمایش کنید. سکوت میان اشاره‌ها هم اهمیت دارد: اگر موتیف در تمام لحظات تکرار شود، هر بازگشت تازگی کمتری خواهد داشت. تعداد حضورها را با ضرورت روایی تعیین کنید. همچنین هر نما به تم احتیاج ندارد؛ نبودن موسیقی می‌تواند به صدای محیط یا گفت‌وگو فرصت بدهد و فضای لازم برای بازگشت بعدی را فراهم کند.

دو نت سیاه و یک علامت سکوت سیاه روی خطوط حامل بدون کلید

سکوت سیاه به اندازهٔ یک نت سیاه زمان دارد؛ سکوت هم بخشی از طراحی عبارت است.

سه نسخه را با یک آزمایش کوچک مقایسه کنید

برای تکلیف کلاسی، سه فایل بسازید: معرفی ساده، نسخهٔ تردید و نسخهٔ بازگشت. کنار هر فایل بنویسید چه چیزی ثابت مانده و چه چیزی تغییر کرده است. در معرفی، ریتم و فاصله‌ها روشن باشند؛ در تردید، فقط آغاز تم با همراهی متفاوت بیاید؛ در بازگشت، عبارت کامل با کشش‌های بیشتر شنیده شود. لازم نیست نتیجهٔ هر دانش‌آموز شبیه دیگری باشد. شرط تمرین این است که تغییرات عمدی باشند و هر نسخه با طول و فضای صحنهٔ خودش سازگار شود.

از دو یا سه شنونده بخواهید پس از شنیدن معرفی، نسخه‌های بعدی را بشنوند و بگویند چه بخشی آشناست. ابتدا سؤال باز بپرسید؛ نگویید «جهش نت سوم را شناختی؟» چون پاسخ را جهت می‌دهد. اگر رابطه پیدا نشد، یک ویژگی را واضح‌تر کنید و دوباره آزمایش کنید. این کار پژوهش علمی دربارهٔ حافظه نیست و درصد شناخت چند نفر را نمی‌توان به همهٔ مخاطبان تعمیم داد. ارزش آن برای کلاس، آشکار کردن فاصلهٔ میان قصد آهنگساز و تجربهٔ همین شنوندگان است.

نسخهٔ نهایی را در متن فیلم داوری کنید

پیش از تمام کردن تمرین، ورود و خروج موسیقی، وضوح گفت‌وگو و فاصلهٔ میان بازگشت‌ها را بررسی کنید. از خود بپرسید آیا تغییر موسیقی اطلاعاتی زودتر از موعد به تماشاگر می‌دهد؛ آیا تم در صحنهٔ دوم همان معنای صحنهٔ اول را تکرار می‌کند؛ و آیا نسخهٔ پایانی تحول شخصیت را همراهی می‌کند یا صرفاً پرحجم‌تر شده است. پاسخ مناسب همیشه با نت‌های پیچیده‌تر به دست نمی‌آید. گاهی حذف همراهی یا کوتاه کردن اشاره، رابطهٔ موسیقی و تصویر را دقیق‌تر می‌کند.

در آموزش هنرآموز، خروجی مفید این تمرین یک پوشهٔ پر از صداهای ارکستر نیست؛ سه نسخهٔ شنیدنی، یک تم مشخص و توضیحی کوتاه برای تصمیم‌هاست. هنرجو باید بتواند تم را مستقل اجرا کند، دو ویژگی حفظ‌شده را نشان دهد و یک تغییر ناموفق را با دلیل اصلاح کند. وقتی این توانایی شکل گرفت، می‌توان دامنهٔ سازها، هارمونی و طول فیلم را گسترش داد. حفظ هویت تم از شناخت دقیق مواد اولیه شروع می‌شود و با شنیدن در کنار روایت سنجیده می‌شود.

برای مطالعهٔ بیشتر

آموزش آهنگسازی برای تصویر در برکلی

تغییر تدریجی ایده‌های موسیقایی

منابع تصاویر

1. نواختن ساز کلاویه‌ای؛ Gabriel Barletta؛ CC0

2. جهت حرکت ملودی؛ Kevin Martin؛ CC BY 4.0

3. چهار ضرب سیاه؛ Chelsey Hamm؛ CC BY-SA 4.0

4. تغییر تدریجی شدت؛ Chelsey Hamm؛ CC BY-SA 4.0

5. نت سیاه و سکوت سیاه؛ Bastique; Leonel Sohns؛ CC BY-SA 3.0