پیدا کردن مرکز تنال و درجه‌های گام با گوش
به‌جای حدس زدن نام گام از آخرین نت، رابطهٔ صداها را با یک مرکز تنال روشن بشنوید و درجه‌های ملودی را در دو ماژور ثبت کنید.
در این درس مرکز همهٔ تمرین‌ها دو ماژور است و پیش از هر سؤال با مقدمه‌ای روشن شنیده می‌شود. هدف حدس زدن گام ناشناخته نیست؛ رابطهٔ هر نت با دو مرجع را می‌شنویم. احساس رسیدن به خانه می‌تواند راهنما باشد، اما پاسخ دقیق، شمارهٔ درجه است.
سطح تمرین مقدماتی تا متوسط
پیش از شروع
نت‌های دو ماژور عبارت‌اند از دو، ر، می، فا، سل، لا، سی و دو بالاتر. هفت درجه را از یک تا هفت شماره‌گذاری می‌کنیم. دو در اکتاو بالاتر همچنان درجهٔ یک است؛ اینجا آن را «یکِ بالایی» می‌نویسیم تا ارتفاعش روشن باشد.
آشنایی با حرکت پله‌ای و پرش کافی است. شنوایی مطلق لازم ندارید؛ مرجع در فایل داده می‌شود. روی کاغذ شمارهٔ درجه‌ها را ثبت کنید. نام نت را می‌توانید کنار درجه بنویسید، نه به‌جای آن؛ تمرکز بر رابطه با مرکز است.
صدا را کم و راحت تنظیم کنید. پاسخ ذهنی یا نوشتاری کافی است. برای زمزمه محدودهٔ مناسب خود را انتخاب کنید و به حنجره فشار نیاورید. در صورت خستگی استراحت کنید، نه اینکه صدا را بلندتر کنید.
همهٔ نمونه‌ها با صدای الکترونیکی تولید شده‌اند و ضبط اجرای ساز یا آواز نیستند. کوک بر پایهٔ تقسیم مساوی اکتاو به دوازده نیم‌پرده و لا در اکتاو چهارم برابر با ۴۴۰ هرتز است. رنگ این صداها را معیار تشخیص ساز قرار ندهید.
روش تمرین
مقدمهٔ ثابت، آکوردهای دو ماژور، فا ماژور، سل ماژور و دو ماژور را در ثانیه‌های نیم، ۲، ۳٫۵ و ۵ دارد. دو میانیِ مرجع در ثانیهٔ ۷ می‌آید. این بخش زمینهٔ دو ماژور را مشخص می‌کند و جزء سؤال نیست.
سؤال از ثانیهٔ ۹ شروع می‌شود و شمارش جداگانه نداریم. تعداد نت‌ها و فاصلهٔ شروعشان در هر تمرین آمده است. دو مرجع را در ذهن نگه دارید و نت هدف را نسبت به آن بشنوید. برای بررسی، مسیر نت‌های گام تا دو را ذهنی دنبال کنید.
ابتدا هر شش پاسخ را ثبت کنید؛ تردیدها را علامت بزنید. شروع یا پایان ملودی به‌تنهایی گام را ثابت نمی‌کند. در این درس، مقدمهٔ هارمونیک و اعلام صریح دو ماژور مبنای تحلیل‌اند. برای بررسی همین سرنخ‌ها در قطعه‌های واقعی، راهنمای تنالیته و پیدا کردن مرکز شنیداری قطعه را بخوانید.
دکمهٔ پخش هر نمونه زیر تصویر تمرین خودش است.
تمرین ۱ انتخاب از دو درجه
بعد از مقدمه، یک نت در ثانیهٔ ۹ می‌شنوید. این نت درجهٔ یک است یا پنج؟ دو مرجعِ ثانیهٔ ۷ را با نت سؤال اشتباه نگیرید.
اگر لازم بود، فایل را از ابتدا پخش کنید تا مرکز دوباره تثبیت شود؛ شنیدن جداگانهٔ صدای آخر، زمینهٔ لازم را حذف می‌کند.
مدت فایل ۱۱.۲ ثانیه است.
تمرین ۲ افزودن یک انتخاب
صدای سؤال در ثانیهٔ ۹ شروع می‌شود. از میان درجه‌های یک، سه و پنج انتخاب کنید. این بار سه پاسخ ممکن دارید و باید رابطه را دقیق‌تر بشنوید.
اگر نام نت را پیدا کردید، شمارهٔ آن در دو ماژور را هم بنویسید. پاسخ فقط نام نت نیست؛ قرار است جایگاه آن نسبت به دو روشن شود.
مدت فایل ۱۱.۲ ثانیه است.
تمرین ۳ دو صدای جداگانه
دو نت سؤال در ثانیه‌های ۹ و ۱۲ شنیده می‌شوند. هر کدام یکی از درجه‌های دو یا هفت هستند. ترتیب دو درجه را بنویسید و برای هر نت مستقلاً تصمیم بگیرید.
درجهٔ هفت در این تمرین زیرِ دو بالایی است، نه زیرِ دو میانیِ مرجع. تغییر اکتاو را در نظر بگیرید و بلندی صدا را با شمارهٔ درجه یکی ندانید.
مدت فایل ۱۴ ثانیه است.
تمرین ۴ شماره‌گذاری یک مسیر
پنج نت از ثانیهٔ ۹، با فاصلهٔ شروع یک‌ثانیه‌ای شنیده می‌شوند. شمارهٔ درجهٔ هر پنج نت را ثبت کنید و بگویید آیا پایان روی مرکز تنال قرار دارد.
پنج خانه بکشید. اگر فقط آخرین نت روشن بود، آن را بنویسید و در شنیدن بعدی خانه‌های دیگر را کامل کنید.
مدت فایل ۱۵.۲ ثانیه است.
تمرین ۵ مقایسهٔ پایان دو عبارت
دو عبارت چهارنُتی بشنوید. عبارت اول از ثانیهٔ ۹ و عبارت دوم از ثانیهٔ ۱۵ آغاز می‌شود؛ فاصلهٔ شروع نت‌های هر عبارت یک ثانیه است. درجهٔ پایانی هر عبارت را بنویسید.
سپس مشخص کنید کدام عبارت با بازگشت به درجهٔ یک تمام می‌شود. پاسخ را فقط بر اساس احساس پایان ندهید؛ نام یا شمارهٔ نت آخر را نیز ثبت کنید.
مدت فایل ۲۰.۲ ثانیه است.
تمرین ۶ ثبت درجه‌های یک جمله
هشت نت از ثانیهٔ ۹ تا ۱۶، با فاصلهٔ شروع یک‌ثانیه‌ای شنیده می‌شوند. درجهٔ تمام نت‌ها را بنویسید. اگر دو بالاتر شنیدید، عبارت «یکِ بالایی» را به‌کار ببرید.
جمله در دو ماژور می‌ماند و تغییر گام ندارد. هنگام برگشت، شمارهٔ درجه را نسبت به دو تعیین کنید، نه نسبت به نت قبلی.
مدت فایل ۱۸.۲ ثانیه است.
پاسخ ها و راهنمای خودارزیابی
اگر هنوز شش تمرین را انجام نداده‌اید، فعلاً این بخش را نخوانید. ابتدا پاسخ یا اجرای خود را ثبت کنید؛ سپس با توضیح‌ها مقایسه کنید. در تمرین‌های خلاقانه، جواب نمونه تنها پاسخ ممکن نیست.
پاسخ تمرین ۱
نت سؤال سل و درجهٔ پنج است. دو میانیِ مقدمه درجهٔ یک بود. نت سؤال بالاتر از آن قرار دارد، اما به دو در اکتاو بعدی نرسیده است.
پاسخ تمرین ۲
نت شنیده‌شده می و درجهٔ سه است. فاصلهٔ دو تا می سوم بزرگ است؛ این نکته می‌تواند برای بررسی پاسخ کمک کند، ولی موضوع سؤال شمارهٔ درجه بود.
پاسخ تمرین ۳
ترتیب دو، هفت است: ر و سی. سی یک نیم‌پرده پایین‌تر از دو بالایی است. فاصلهٔ آن با دو میانیِ مرجع بزرگ‌تر است، اما همچنان درجهٔ هفت همین گام است.
پاسخ تمرین ۴
درجه‌ها پنج، چهار، سه، دو، یک هستند؛ نام نت‌ها سل، فا، می، ر، دو است. پایان روی مرکز تنال، یعنی دو، قرار دارد و مسیر پله‌پله پایین آمده است.
پاسخ تمرین ۵
عبارت اول سه، چهار، پنج، دو و عبارت دوم سه، چهار، پنج، یک است. پایان‌ها به‌ترتیب ر و دو هستند؛ بنابراین فقط عبارت دوم به درجهٔ یک برمی‌گردد.
پاسخ تمرین ۶
درجه‌ها پنج، شش، هفت، یکِ بالایی، شش، پنج، دو، یک هستند: سل، لا، سی، دو بالایی، لا، سل، ر، دو میانی. دو بالایی مرکز تازه‌ای ایجاد نکرده و همان درجهٔ یک در اکتاو دیگر است.
نقشه زمانی نمونه ها
نقشهٔ زمانی هر شش فایل پس از پاسخ‌ها آمده است. محور افقی ثانیه از ابتدای فایل است و هر خط محل و مدت یک نت را نشان می‌دهد؛ ضرب‌های راهنما نمایش داده نشده‌اند. فاصلهٔ عمودی ردیف‌ها فقط ترتیب ارتفاع را نشان می‌دهد و اندازهٔ فاصلهٔ موسیقایی نیست. این تصویر حامل یا انگشت‌گذاری نیست. C یعنی دو، D ر، E می، F فا، G سل، A لا و B سی؛ عدد اکتاو را نشان می‌دهد. علامت # یعنی دیز، b یعنی بمل و +50c و −50c یعنی پنجاه سنت بالاتر یا پایین‌تر از نت نوشته‌شده. برای خوانایی، در نمودارهای شلوغ برچسب برخی ردیف‌ها حذف شده است. جزئیات اجرا و پاسخ درست در متن ملاک‌اند.
پس از تمرین
در مرور، پیش از نوشتن نام نت، رابطهٔ آن با دو را بشنوید. برای درجهٔ هفت، نزدیکی به دو بالایی کمک می‌کند. خطای اکتاو را جدا از خطای درجه علامت بزنید.
این تمرین فقط در دو ماژور است و تسلط بر همهٔ گام‌ها یا دستگاه‌های موسیقی ایرانی را نمی‌سنجد. مرحلهٔ بعد، نمونه‌های تازه با مرکز معرفی‌شدهٔ دیگری است.
درباره صداها و منابع
تمرین‌ها و نمودارهای این مقاله برای همین مجموعه تألیف شده‌اند. همهٔ نمونه‌های صوتی با تولید رایانه‌ایِ موج سینوسی ساخته شده‌اند و ضبط ساز واقعی یا صدای خواننده نیستند. این صداها فقط راهنمای ارتفاع، زمان‌بندی یا تفاوت دامنه‌اند و شیوهٔ فیزیکی نوازندگی یا آواز را نشان نمی‌دهند. مبنای فرکانس لا۴ برابر ۴۴۰ هرتز است. به‌جز نمونه‌های تغییر ریزپرده‌ای که صریحاً توضیح داده شده‌اند، نت‌ها در کوک دوازده نیم‌پردهٔ مساوی‌اند.