مبانی نظری

۱۰ ترکیب سازی که هر آهنگساز باید صدای آن‌ها را بشناسد

تصویرسازیِ هورن و بخشی از فاگوت؛ یکی از ترکیب‌های سازیِ موضوع مقاله

ده ترکیب مشخص از فلوت، کلارینت، ابوا، فاگوت، هورن، زهی‌ها و هارپ را با نت، اکتاو، نقش و پرسش شنیداری امتحان کنید؛ بدون وعدهٔ ترکیب همیشگی.

شناخت ترکیب‌های سازی با حفظ‌کردن فهرست «صداهای زیبا» به دست نمی‌آید. باید بشنویم هر ساز در ترکیب چه چیزی اضافه می‌کند، چه وقت پنهان می‌شود و چگونه تغییر منطقه یا جمله‌بندی نتیجه را عوض می‌کند. ده جفت این مقاله نقطهٔ شروع یک دفتر شنیداری‌اند؛ نه فهرست کامل ارکستراسیون و نه ترکیب‌هایی که همیشه موفق می‌شوند. برای هر جفت، یک موقعیت، یک مثال قابل آزمایش و یک پرسش مشخص داریم. هدف این است که پس از شنیدن بتوانید از انتخاب خود دفاع کنید، نه اینکه صرفاً نام دو ساز را کنار هم بنویسید.

چیدمان نوازندگان زهی، بادی و کوبه‌ای در اجرای یک ارکستر روی صحنه

تمام مثال‌ها مستقل‌اند و از قطعهٔ دیگری برداشته نشده‌اند. الگوی پایه یک میزان چهارچهارم با چهار نت سیاه و سرعت سیاه برابر ۷۲ است. پس از هر میزان، یک میزان سکوت قرار دهید تا مقایسه و تنفس آسان شود. شمارهٔ اکتاو علمی است و C4 دوِ وسط پیانو را نشان می‌دهد. نت‌ها صدای واقعی‌اند، مگر جایی که پارت انتقالی صریحاً ذکر شود. برای هر جفت سه برداشت بگیرید: ساز اول تنها، ساز دوم تنها و هر دو با هم. شدت پیشنهادی متوسطِ آرام است و با نظر نوازندگان تنظیم می‌شود.

۱ فلوت و کلارینت سی‌بمل

این جفت برای شنیدن تفاوت میان یک خط مشترک و دو رنگ قابل تشخیص مناسب است. هر دو، دو۵، می۵، سل۵، می۵ را با اتصال ملایم اجرا کنند. فلوت همین نت‌ها را می‌خواند؛ در پارت کلارینت سی‌بمل باید ر۵، فا‌دیز۵، لا۵، فا‌دیز۵ نوشته شود. دلیل این تفاوت، صدادهی یک پرده پایین‌تر کلارینت است. اگر این انتقال رعایت نشود، آزمایش هم‌صدایی نخواهد بود. ابتدا آغاز و پایان نت‌ها را هماهنگ کنید و به سهم هر ساز در میِ آخر گوش دهید.

نمای نزدیک کلیدها و سوراخ‌های فلوت کنسرت

سپس شدت فلوت را کمی کم کنید، بدون اینکه کلارینت یا سرعت عوض شود. آیا خط هنوز یکپارچه شنیده می‌شود یا رنگ کلارینت برجسته‌تر شده است؟ پاسخ ممکن است با نوازنده و اتاق فرق کند. کاربرد این جفت می‌تواند تازه‌کردن تکرار یک ملودی باشد؛ بار اول یک ساز و بار دوم هر دو. پرسش اصلی این است که اضافه‌شدن ساز دوم فقط بلندی را تغییر داده یا شکل حمله و بدنهٔ صدا هم عوض شده است.

۲ فلوت و ویولن

برای مقایسه، همان دو۵، می۵، سل۵، می۵ را برای هر دو ساز بنویسید. این بار دو شیوهٔ تولید صدا کنار هم‌اند: دمش و آرشه. ویولن می‌تواند با یک آرشهٔ برنامه‌ریزی‌شده جمله را پیوسته کند و فلوت نیز آن را در یک نفس کوتاه اجرا کند. هماهنگی شروع نت نخست را جدا تمرین کنید؛ اختلاف واضح در آغاز، گاهی بیش از تفاوت رنگِ ادامه شنیده می‌شود. هیچ ضرورتی ندارد که ویبراتوی دو ساز دقیقاً یکسان شود، اما باید با هدف جمله سازگار باشد.

در برداشت دوم ویولن را یک اکتاو پایین‌تر بگذارید. دیگر فقط رنگ عوض نشده، پهنای ارتفاعی هم بیشتر شده است. این ترکیب برای کشیدن یک خط میان دو منطقه ارزش شنیدن دارد. ببینید کدام نسخه مانند یک ملودی گسترده و کدام مانند دو لایه شنیده می‌شود. نتیجهٔ یک فلوت و یک ویولن را مستقیماً به فلوت و یک بخش بزرگ ویولن تعمیم ندهید؛ تعداد نوازندگان، بافت و تعادل تازه‌ای می‌سازد.

۳ ابوا و ویولن

جمله را با دو۵، ر۵، می۵، ر۵ امتحان کنید تا حرکت پله‌ای، پیوستگی دو ساز را آشکار کند. هر دو ساز در این مثال غیرانتقالی‌اند. نخست ویولن با صدای متصل و ابوا با شروع‌های نرم اجرا کند. به‌جای برچسب قطعی «گرم» یا «نافذ»، مشخص کنید در کدام نت، هویت ابوا بیشتر شنیده می‌شود. برای بسیاری از هنرجویان دیدن سازها هنگام اجرا به شناخت حمله و تنفس کمک می‌کند؛ در مرحلهٔ دوم فقط صدا را بشنوید.

نوازندهٔ ابوا در پیش‌زمینه و نوازندگان بادی در پشت سر او

اکنون ویولن همان جمله را نگه دارد و ابوا تنها نت اول و سوم را بنوازد. اگر این دو ورود، مسیر ملودی را نشانه‌گذاری کنند، نقش ابوا از همراه دائمی به تأکیدکننده تغییر کرده است. این روش برای رنگ‌دادن به نقاط مهم جمله مفید است. اگر ورودهای ابوا بیش از حد جدا به گوش می‌رسند، پیش از تعویض ساز، طول نت و شدت آن‌ها را تنظیم کنید. هدف شنیدن نقش است، نه اثبات اینکه این جفت همیشه در هم حل می‌شود.

۴ کلارینت و ویولا

ویولا را با دو۴، می۴، سل۴، می۴ بنویسید و برای همان صدای واقعی در کلارینت سی‌بمل ر۴، فا‌دیز۴، لا۴، فا‌دیز۴ بگذارید. این مثال در منطقه‌ای پایین‌تر از جفت نخست قرار دارد و برای توجه به بدنهٔ صدا مناسب است. ویولا در کلید دوِ آلتو نوشته می‌شود، اما نام ارتفاع‌ها همان قرارداد علمی را دارد؛ تغییر کلید به معنای انتقال صوتی نیست. برای خوانندهٔ تازه‌کار، پارت را معلم یا نوازنده کنترل کند تا اشتباه کلید با تفاوت رنگ مخلوط نشود.

بار دوم کلارینت نت‌ها را کشیده‌تر و ویولا سیاه‌ها را با آرشه‌های جدا اجرا کند. ببینید آیا ویولا آغازها را روشن می‌کند و کلارینت پیوستگی می‌دهد. چنین تقسیم نقشی برای خط میانی قابل بررسی است، ولی نتیجه به تعادل وابسته است. اگر یکی پنهان شد، نخست برداشت تک‌ساز و ترکیبی را مقایسه کنید. همیشه تشخیص‌ندادن نام یک ساز به معنای بی‌اثر بودن آن نیست؛ ممکن است حذفش، رنگ را به‌وضوح عوض کند.

۵ فاگوت و ویولنسل

دو۳، می۳، سل۳، می۳ را برای هر دو ساز انتخاب کنید. این ارتفاع‌ها برای آزمایش یک خط بمِ نسبتاً روشن مناسب‌اند و هیچ‌یک از دو ساز در این مثال انتقالی نیست. نخست هر دو با نت‌های متصل اجرا کنند. توجه کنید خط فقط پایهٔ هارمونی به نظر می‌رسد یا می‌تواند ملودیِ اصلی باشد. فاگوت را صرفاً ساز همراه و ویولنسل را صرفاً ساز غمگین فرض نکنید؛ این برچسب‌ها پیش از شنیدن، پاسخ را محدود می‌کنند.

در برداشت بعدی هر دو نت‌ها را کوتاه‌تر اجرا کنند، با سکوت‌های روشن میان آن‌ها. نقش جمله ممکن است از خط آوازگونه به حرکت ریتمیک تغییر کند. سپس تنها فاگوت کوتاه بزند و ویولنسل متصل بماند. کدام نسخه آغاز ضرب‌ها را بهتر مشخص می‌کند؟ این مقایسه برای تنظیم بخش بم مفید است، چون نشان می‌دهد افزودن ساز دوم همیشه برای افزایش وزن نیست؛ گاهی برای روشن‌کردن ریتم یا تغییر شیوهٔ حرکت خط به کار می‌رود.

۶ هورن و فاگوت

برای صدای واقعی دو۳، می۳، سل۳، می۳، فاگوت همین نت‌ها را می‌خواند. هورن فا در نت‌نویسی معمول امروزیِ کلید سل، سل۳، سی۳، ر۴، سی۳ می‌خواند؛ صدای آن یک پنجم درست پایین‌تر از نوشته است. در این مثال هورن را با شدت ملایم آغاز کنید و تعادل را با شنیدن تنظیم کنید. علامت شدتِ یکسان به‌خودی‌خود تعادل نمی‌آورد. همچنین هورن عضو خانوادهٔ بادی برنجی است، حتی وقتی در کوئینتت بادی کنار سازهای چوبی می‌نشیند.

یک هورن تک با سه دریچه و لولهٔ پیچیده و دهانهٔ بزرگ

هورن از نظر تولید صدا ساز بادی برنجی است، هرچند در گروه‌هایی مانند کوئینتت بادی کنار چوبی‌ها می‌نشیند.

ابتدا هر دو روی نت‌های کشیده با شروع هماهنگ تمرین کنند، سپس الگوی چهار سیاه را اجرا کنند. پرسش این است که کدام ساز در شروع و کدام در ادامه برجسته می‌شود. این جفت برای بررسی پُرشدن یک خط میانی یا بم ارزشمند است، اما اگر هورن با حملهٔ قوی وارد شود ممکن است نتیجه کاملاً متفاوت باشد. کاربرد آن را با هدف و منطقه ثبت کنید، نه با جملهٔ کلی «هورن با همه‌چیز ترکیب می‌شود».

۷ فلوت و فاگوت با فاصلهٔ دو اکتاو

فلوت دو۵، می۵، سل۵، می۵ را بزند و فاگوت دو۳، می۳، سل۳، می۳ را. فاصلهٔ دو اکتاو در تمام جمله حفظ می‌شود. این تمرین قرار نیست دو ساز را نامرئی کند؛ می‌خواهیم بشنویم آیا حرکت و ریتم مشترک، دو منطقهٔ دور را به یک خط مرتبط تبدیل می‌کند. ابتدا بدون ساز میانی اجرا کنید تا فضای میان آن‌ها شنیده شود. سکوت بین دو منطقه می‌تواند بخشی از طراحی باشد و لازم نیست همیشه با نت‌های آکورد پُر شود.

بار دوم فاگوت را یک اکتاو بالاتر ببرید؛ اجرای این نسخه را نوازنده از نظر منطقه و اتصال تأیید کند. حالا فاصلهٔ واقعی یک اکتاو است. کدام نسخه سبک‌تر، کدام متراکم‌تر و کدام واضح‌تر شنیده می‌شود؟ به‌جای تبدیل این واژه‌ها به قانون، شمارهٔ برداشت و نت مورد نظر را ثبت کنید. این جفت به آهنگساز یاد می‌دهد که فاصلهٔ عمودی و انتخاب ساز با هم کار می‌کنند؛ نام دو ساز به‌تنهایی رنگ نهایی را مشخص نمی‌کند.

۸ ویولن و ویولا

هر دو دو۴، می۴، سل۴، می۴ را اجرا کنند. ارتفاع یکسان است، اما انتخاب سیم و منطقهٔ دستی یکسان نیست. از نوازندگان بخواهید یک نسخهٔ طبیعی پیشنهاد دهند و سپس دربارهٔ حفظ یا تغییر سیم توضیح دهند. این گفت‌وگو برای شناخت تفاوت سازهای یک خانواده مفید است. شباهت ظاهری ویولن و ویولا نباید باعث شود آن‌ها را فقط نسخه‌های کوچک و بزرگِ یک صدای ثابت تصور کنیم. پارت ویولا نیز با کلید درست تهیه شود.

نمای روبه‌رو و نیم‌رخ ویولن با چهار سیم، خرک و دسته

در نسخهٔ دوم ویولن یک اکتاو بالاتر بزند. حالا پهنای خط بیشتر است و می‌توان نقش هر ساز را در بالا و پایین دنبال کرد. برای آزمایش سوم، ویولا فقط نت‌های اول و آخر را نگه دارد. آیا این دو تکیه‌گاه به شکل جمله کمک می‌کنند؟ این تمرین برای تنظیم گروه آموزشی کوچک مناسب است، زیرا با دو پارت ساده، سه رابطهٔ متفاوت ساخته می‌شود. اگر نوازندگان مبتدی‌اند، انتخاب انگشت‌گذاری و سرعت را با محدودهٔ آموخته‌شدهٔ آن‌ها هماهنگ کنید.

۹ هارپ و فلوت

فلوت دو۵، می۵، سل۵، می۵ را متصل اجرا کند و هارپ همان ارتفاع‌ها را با زخمه‌های جدا بنوازد. در هارپ پدالی، پدال‌های نت‌های لازم باید از پیش در وضعیت طبیعی قرار گیرند؛ این مثال ساده نیاز به تغییر پدال در حین میزان ندارد. ابتدا زخمه‌ها را دقیقاً با شروع نت‌های فلوت هماهنگ کنید. گوش دهید که حملهٔ هارپ چگونه آغاز را مشخص می‌کند و پس از افت آن، فلوت چه مقدار از رویداد را ادامه می‌دهد.

در برداشت بعدی هارپ فقط نت نخست هر میزان را بزند. نقش آن به روشن‌کردن ورود جمله محدود می‌شود. سپس همهٔ چهار نت را بازگردانید و مقایسه کنید آیا ملودی بیش از حد نقطه‌نقطه شده است. این جفت برای شناخت ترکیب صدای افت‌کننده و صدای قابل استمرار مفید است. وجود هارپ مجوز نوشتن هر آرپژ سریع یا تغییر کروماتیک نیست؛ پدال‌ها، توزیع دست‌ها و زمان لازم باید جداگانه بررسی شوند.

۱۰ پیانو و ویولن پیتزیکاتو

برای هر دو دو۴، می۴، سل۴، می۴ را با چهار سیاه بنویسید و از ویولن اجرای پیتزیکاتو بخواهید. پیانو ابتدا بدون پدال اجرا کند تا مرز نت‌ها روشن بماند. هر دو صدا پس از آغاز افت می‌کنند، اما شکل حمله و دوامشان یکسان نیست. هدف مقایسه این است که بشنوید ضرب‌ها چقدر یکپارچه‌اند و آیا یک ساز دنبالهٔ دیگری را پُر می‌کند. شدت پیانو را با یک ویولن تنها تنظیم کنید؛ تعادل با یک بخش زهی تفاوت دارد.

سپس پیانو را به نت‌های سفید دو۴ و سل۴ محدود کنید و ویولن چهار سیاه را نگه دارد. اکنون تقسیم کار روشن‌تر است: یک لایه تکیه‌گاه می‌دهد و دیگری حرکت می‌سازد. این تجربه برای همراهی کوتاه و بافت‌های ریتمیک مفید است. اگر می‌خواهید پدال اضافه کنید، آن را در برداشت جدا امتحان کنید، چون هم‌پوشانی صداها متغیر تازه‌ای وارد می‌کند. ترکیب بهتر الزاماً ترکیب پُرتر نیست؛ گاهی سکوت میان زخمه‌ها همان چیزی است که جمله نیاز دارد.

از ده نام به سه تجربهٔ ماندگار

برای یک جلسه همهٔ جفت‌ها را تمرین نکنید. سه مورد در دسترس را انتخاب کنید و برای هرکدام فقط یک متغیر را تغییر دهید: اکتاو، شدت یا آرتیکولاسیون. در دفتر بنویسید کدام ساز آغاز را برجسته کرد، کدام ادامه را نگه داشت و در کدام لحظه دو هویت جدا شنیده شدند. اگر از ساز مجازی استفاده می‌کنید، نام کتابخانه و نوع اجرای انتخاب‌شده را ثبت کنید؛ نتیجه مربوط به همان صداهاست. شنیدن نمونه‌های معرفی ساز در منابع فیلارمونیا نیز کمک می‌کند رنگ تک‌ساز را پیش از ترکیب بشناسید.

در کارگاه هنرآموز می‌توانید یک برداشت موفق و یک برداشت نامتعادل را کنار هم بررسی کنید. نسخهٔ نامتعادل معمولاً اطلاعات مفیدی دارد: شاید مشکل از انتقال نت، آغاز ناهماهنگ یا همراهی متراکم باشد. نشانهٔ یادگیری، توانایی اصلاح یکی از همین علت‌هاست. وقتی بتوانید بگویید «با کوتاه‌کردن نت‌های این ساز، شروع ضرب‌ها روشن‌تر شد»، از دانستن نام ترکیب به فهم کارکرد آن رسیده‌اید. این ده جفت مسیر ورودند؛ گوش شما و همکاری نوازندگان، جزئیات هر انتخاب را کامل می‌کنند.

برای مطالعهٔ بیشتر

راول و ادراک رنگ‌آمیزی ارکستر

کلارینت سی‌بمل و انتقال نت‌ها

سیم‌ها و رنگ ویولن

منابع تصاویر

1. ارکستر سمفونیک؛ Derek Gleeson.؛ CC BY-SA 3.0

2. کلیدهای فلوت؛ Petar Milošević؛ ویرایش: Gisbert K؛ CC BY-SA 4.0

3. ابوا در گروه بادی؛ Jason Tong from Sydney, Australia؛ CC BY 2.0

4. هورن تک؛ Williammehlhorn at English Wikipedia؛ Public domain

5. نمای ویولن؛ Just plain Bill؛ CC0