مبانی نظری

چرا کنتر باس فقط ویولنسل بزرگ‌تر نیست؟

نمای کنتر باس چهارسیم با دستهٔ بلند، خرک و پایه

تفاوت کنتر باس و ویولنسل در کوک، نت‌نویسی، وسعت و آرشه؛ با یک تمرین روشن، هم‌صدایی و دوبلهٔ اکتاو را بدون اشتباه تنظیم کنید.

اگر ویولنسل و کنتر باس را کنار هم ببینیم، شباهت بدنه، سیم‌ها و آرشه ممکن است ما را به این نتیجه برساند که دومی صرفاً نسخهٔ بزرگ‌تر اولی است. اما برای شنیدن، نواختن و نوشتنِ موسیقی، این تصور کافی نیست. کوک معمولِ سیم‌ها، رابطهٔ نت نوشته‌شده با صدای واقعی، روش‌های گرفتن آرشه و نقش‌های رایج این دو ساز تفاوت دارند. یک خطِ راحت برای ویولنسل ممکن است با همان نوشته برای کنتر باس نامناسب یا حتی پایین‌تر از وسعت ساز باشد.

نمای کنتر باس چهارسیم با دستهٔ بلند، خرک و پایه

هر دو ساز می‌توانند خط بم، ملودی و بافت ریتمیک بسازند. پس تفاوت را نباید به این جملهٔ ساده تقلیل داد که «ویولنسل ملودی می‌زند و کنتر باس همراهی می‌کند». موضوع اصلی، امکانات و قراردادهایی است که مسیرِ رسیدن به هر نقش را تغییر می‌دهند. با چند مقایسه و یک تمرین انتقالِ خط، می‌توان این تفاوت‌ها را بدون نیاز به خواندن پارتیتور پیچیده شنید و روی کاغذ دید.

اندازه فقط نخستین تفاوت است

در هر دو ساز، آرشه یا انگشت می‌تواند سیم را به ارتعاش درآورد. با کوتاه کردن بخشِ مرتعشِ سیم، ارتفاع بالا می‌رود و بدنه در تابش صدا نقش دارد. این اصل مشترک به معنای یکسان بودن تجربهٔ نوازندگی نیست. سیم بلندتر، فاصله‌های بزرگ‌تری میان محلِ نت‌ها ایجاد می‌کند؛ دست چپِ نوازندهٔ کنتر باس با مسئلهٔ دیگری از فاصله و جابه‌جایی روبه‌رو می‌شود. راه‌حل آن فشار بیشتر یا کشیدن بی‌حساب انگشت‌ها نیست، بلکه انتخاب انگشت‌گذاری و تغییر موقعیت مناسب است.

در شکل بدنه نیز کنتر باس‌ها تنوع دارند. بعضی شانه‌های شیب‌دارتر یا پشتِ نسبتاً تخت دارند و برخی به خانوادهٔ ویولن شبیه‌ترند. تاریخِ این ساز را نمی‌توان با نگاه به یک عکس، به یک خطِ نسبِ کاملاً ساده فروکاست. برای کار عملی، بهتر است بگوییم کنتر باس عضو بخش زهیِ آرشه‌ایِ ارکستر است، اما ویژگی‌هایش در همهٔ جزئیات از ویولنسل پیروی نمی‌کند. نمونه‌های تاریخیِ موزه‌ها همین تنوعِ شکل را ملموس می‌کنند؛ یک نمونه، نمایندهٔ همهٔ سازهای امروز نیست.

نمای یک کنتر باس تاریخی از مجموعهٔ موزهٔ متروپولیتن

این ساز تاریخی از مجموعهٔ متروپولیتن نمونه‌ای از تنوع شکل کنتر باس است؛ الگوی ثابت همهٔ سازهای امروزی نیست.

پنجم‌های ویولنسل و چهارم‌های کنتر باس

سیم‌های بازِ ویولنسل در کوک معمول از بم به زیر دو۲، سل۲، ر۳ و لا۳ هستند. فاصلهٔ هر دو سیم مجاور پنجم درست است. در کنتر باسِ چهارسیمِ ارکستری، ترتیبِ واقعیِ معمول از بم به زیر می۱، لا۱، ر۲ و سل۲ است و فاصله‌ها چهارم درست‌اند. در این مقاله، دو۴ همان دوی وسط پیانوست. عددِ اکتاو جزئی تزئینی نیست؛ سل۲ با سل۳ هم‌نام است، اما یک اکتاو اختلاف دارد.

نمای روبه‌رو و جانبی ویولنسل برای مقایسهٔ ساخت

از همین فهرست می‌توان دید که کنتر باس دقیقاً یک اکتاوِ پایین‌ترِ ویولنسل نیست. اگر چنین بود، باید سیم‌هایش دو۱، سل۱، ر۲ و لا۲ می‌بودند؛ در حالی که کوک رایج این نیست. کوک چهارمی با فاصله‌های دست و سنتِ نوازندگی ساز ارتباط دارد. البته کوک‌های دیگر، از جمله بعضی کوک‌های تک‌نوازی، وجود دارند. برای نوشتنِ پارت، «رایج» را با «تنها حالت ممکن» اشتباه نگیرید و ساز و کوکِ گروهِ مقصد را مشخص کنید.

کوک‌های متفاوت، مسیرهای متفاوتی برای اجرای یک عبارت ایجاد می‌کنند. ممکن است الگویی روی ویولنسل با تعویضِ سیم ساده شود، ولی روی کنتر باس به جابه‌جایی دست نیاز داشته باشد. برعکس، حرکت دیگری روی کنتر باس به کمکِ سیم باز طبیعی‌تر باشد. از این رو، کپی کردن انگشت‌گذاریِ یک ساز روی دیگری روش قابل اتکایی نیست. حتی روی یک ساز هم اندازهٔ دست، طول سیم و هدفِ جمله در انتخاب مسیر اهمیت دارند.

یک اکتاو در نت‌نویسی پنهان است

در نت‌نویسی معمولِ مدرن، کنتر باس یک اکتاو پایین‌تر از نوشته صدا می‌دهد. اگر نتِ ر۳ را برای آن بنویسیم، صدای ر۲ شنیده می‌شود. ویولنسل در نت‌نویسی معمولِ امروزی با ارتفاعِ واقعی خوانده می‌شود؛ همان ر۳ را ر۳ می‌نوازد. این قرارداد کمک می‌کند پارتِ کنتر باس با خطوط اضافهٔ کمتری خوانده شود. برای موارد تاریخی، پارت‌های تک‌نوازی با کوک خاص یا بعضی قراردادهای هارمونیک، باید راهنمای همان نسخه را جداگانه بررسی کرد.

تصور کنید ویولنسل و کنتر باس یک خطِ نوشته‌شدهٔ یکسان را می‌خوانند. در حالت معمول، حاصل دوبلهٔ اکتاو است، نه هم‌صداییِ واقعی. اگر هدف شما هم‌صدایی باشد، باید اختلافِ نوشتار را جبران کنید. مثال روشن: برای شنیدنِ ر۳ از هر دو ساز، ویولنسل ر۳ و کنتر باس ر۴ِ نوشته‌شده می‌خواهد. در نرم‌افزار نت‌نویسی، نمای کنسرت ممکن است هر دو را در ارتفاعِ واقعی نشان دهد؛ همیشه بدانید اکنون کدام نما را می‌بینید.

این موضوع فقط مسئلهٔ امتحان تئوری نیست. اگر دو ساز را با یک پارتِ مشترک به تمرین بفرستیم ولی هدفمان هم‌صدایی بوده باشد، رنگ و وزنِ جمله تغییر می‌کند. روی پیش‌نویس می‌توان ارتفاع‌های واقعی را کنار نت‌ها یادداشت کرد تا منطق تنظیم روشن شود؛ نسخهٔ نهایی باید با قراردادِ خواندنِ نوازنده سازگار باشد. یادداشتِ توضیحی نباید جای پارت درست را بگیرد.

پایین‌ترین نت را از روی نام ساز حدس نزنید

کفِ معمولِ کنتر باسِ چهارسیم بدون افزونه، می۱ است. برخی سازها سیم پنجمِ بم دارند و بعضی با افزونهٔ سیم می به نت‌های پایین‌تر، از جمله دو۱، می‌رسند. وجود این امکان را نباید برای هر نوازنده‌ای فرض کرد. در مقابل، ویولنسلِ معمول با سیم دوی باز به دو۲ می‌رسد. اگر دو۲ِ نوشته‌شدهٔ ویولنسل را بی‌تغییر به کنتر باس بدهید، قرارداد انتقال صدای دو۱ می‌طلبد؛ این نت روی کنتر باسِ معمولِ بدون افزونه در دسترس نیست.

سه راهِ تنظیمی دارید: خط را در بخشی از جمله بالاتر ببرید، بعضی نت‌ها را با حفظِ نقش بازنویسی کنید یا از ابتدا برای سازی با امکانِ بمِ مناسب بنویسید. هر راه بر صدا اثر دارد و باید آگاهانه انتخاب شود. بالا بردن فقط یک نت گاهی جهشِ ناخواسته می‌سازد؛ انتقال یک عبارتِ کامل ممکن است پیوستگی را بهتر نگه دارد. تصمیمِ درست را رابطهٔ موسیقایی و امکانات نوازندگان تعیین می‌کند، نه صرفاً پیامِ خطای نرم‌افزار.

آرشه و وضعیت نواختن نیز تفاوت دارند

ویولنسل معمولاً نشسته نواخته می‌شود و با پایه به زمین تکیه دارد. کنتر باس را می‌توان ایستاده یا با نشستن روی صندلی بلند نواخت. برای آرشهٔ کنتر باس دو شیوهٔ شناخته‌شدهٔ فرانسوی و آلمانی وجود دارد؛ نوعِ فرانسوی از بالا گرفته می‌شود و نوع آلمانی گرفتنِ زیر‌دستی دارد. این‌ها دو مسیر معتبرِ اجرایی‌اند. انتخابِ یکی را نباید به طور کلی نشانهٔ حرفه‌ای‌تر بودن یا مناسب بودنِ همگانی برای همهٔ افراد دانست.

نمای نزدیک دست نوازنده در گرفتن آرشهٔ کنتر باس از بالا

این تصویر نمونهٔ گرفتن آرشه از بالا را نشان می‌دهد؛ شیوهٔ زیر‌دستی نیز در کنتر باس کاربرد دارد.

اگر از ویولنسل به کنتر باس علاقه‌مند شده‌اید، شباهتِ سازها می‌تواند در فهم آرشه و شنیدنِ ارتفاع کمک کند، اما آموزشِ وضعیت بدن و دست باید متناسب با ساز تازه باشد. اندازهٔ ساز تنها عاملِ راحتی نیست؛ ارتفاع پایه، تکیه‌گاه، دسترسی به دسته و تنظیمِ سیم‌ها هم دخالت دارند. در نخستین جلسه، به جای تلاش برای اجرای قطعهٔ دشوار، یک نتِ کشیده و یک تغییرِ سیم را با راهنماییِ مدرس بررسی کنید. هدف، صدای قابل کنترل و حرکتِ بدون فشارِ اضافی است.

تفاوت نقش را در زمان بشنوید

در ارکستر، کنتر باس اغلب به پایهٔ هارمونی و ضرب‌آهنگ وزن می‌دهد و گاهی ویولنسل را در اکتاو پایین دوبله می‌کند. با این حال، می‌تواند خط مستقل یا تک‌نوازی هم داشته باشد. در گروه‌های جَز، صدای پیتزیکاتو و حرکتِ خط باس نقش برجسته‌ای پیدا می‌کند. این تفاوتِ بافت مهم است: یک نت کوتاهِ زخمه‌ای، از نظر زمانِ آغاز و افتِ صدا، مانند نتِ کشیدهٔ آرشه‌ای عمل نمی‌کند، حتی اگر ارتفاع هر دو یکی باشد.

گروه‌های زهی، بادی و کوبه‌ای در اجرای ارکستر

برای شنیدنِ خط باس، فقط دنبال بم‌ترین صدا نگردید. زمانِ قطع شدن نت هم مهم است. یک نتِ بم که تا زیر آکورد بعدی باقی بماند می‌تواند رابطه‌ای متفاوت از همان نتِ کوتاه بسازد. اینجاست که نوازندهٔ باس در شکل دادنِ جمله سهم دارد. اگر در ضبطِ گروه، ضرب‌ها سنگین یا مبهم‌اند، طول نت‌ها و هماهنگیِ آغازها را بررسی کنید؛ مسئله همیشه تعدادِ ساز یا حجم صدا نیست.

تمرین انتقال بدون اشتباهِ اکتاو

ابتدا یک عبارتِ چهارمیزانیِ واقعی برای ویولنسل بنویسید: در میزان اول دو۲، در میزان دوم ر۲، در میزان سوم سل۲ و در میزان چهارم دو۳. هر نت چهار ضرب طول بکشد. اکنون دو هدفِ جدا تعریف کنید. هدف نخست این است که کنتر باس دقیقاً همین ارتفاع‌ها را بنوازد. هدف دوم این است که آن‌ها را یک اکتاو پایین‌تر دوبله کند. پیش از نوشتن پارت، برای هر هدف ارتفاعِ شنیده‌شده را با نام و عدد روی برگه ثبت کنید.

برای هدف اول، نت‌های نوشته‌شدهٔ کنتر باس دو۳، ر۳، سل۳ و دو۴ خواهند بود. در هدف دوم، نوشته همان دو۲، ر۲، سل۲ و دو۳ می‌ماند و صدای واقعی دو۱، ر۱، سل۱ و دو۲ خواهد شد. حالا مشکلِ وسعت را پیدا کنید: دو۱ و ر۱ از می۱ پایین‌ترند. بنابراین هدف دوم برای یک کنتر باسِ چهارسیمِ بدون افزونه، با همین عبارت قابل اجرا نیست. پاسخِ تمرین، صرفاً یافتنِ نتِ مشکل‌دار و توضیحِ علت است؛ لازم نیست ساز را برای امتحان، خارج از کوکِ مناسب ببرید.

یک بازنویسیِ ممکن این است که کنتر باس در دو میزان نخست هم‌صدا با ویولنسل باشد و در دو میزان بعد به اکتاوِ پایین برود. نسخهٔ دیگر می‌تواند تمام عبارت را هم‌صدا نگه دارد. هر دو را با صدای نرم‌افزاریِ معتبر یا همراهِ نوازنده بشنوید. محلِ تغییر وزن را یادداشت کنید. اگر نسخهٔ اول در میزان سوم ناگهان سنگین شد، این نتیجه شکستِ تمرین نیست؛ نشان می‌دهد تعویضِ اکتاو یک تصمیمِ قابل شنیدن است و باید با جمله هماهنگ شود.

اگر تنها به فایلِ صوتی دسترسی دارید، نخست عبارت را در منطقه‌ای واضح بشنوید و سپس نسخهٔ بم‌تر را مقایسه کنید. برای دنبال کردن نت‌های پایین، بلندیِ پخش را بی‌دلیل زیاد نکنید؛ کیفیتِ بلندگو و اتاق هم در آنچه می‌شنوید سهم دارند. یک بار با ضرب گرفتن و یک بار با تمرکز بر پایانِ نت‌ها گوش دهید. این دو شنیدن ممکن است دو ویژگیِ متفاوت از همان خط را آشکار کنند.

از مقایسه به انتخاب برسید

برای جمع‌بندیِ عملی، هر بار سه پرسش بنویسید: صدای واقعیِ مورد نظر چیست، آیا در سازِ موجود اجرا می‌شود و کدام خط باید شنیده شود؟ سپس به شیوهٔ تولید صدا و طول نت فکر کنید. این ترتیب جلوی بسیاری از خطاهای رایج را می‌گیرد. اگر همهٔ تصمیم‌ها را به پایین آوردنِ اکتاوِ ویولنسل تقلیل دهیم، هم از امکانات کنتر باس کمتر استفاده کرده‌ایم و هم احتمال خطای وسعت و نت‌نویسی را بیشتر کرده‌ایم.

در هنرآموز می‌توانید یک پارت کوتاهِ ویولنسل و نسخهٔ پیشنهادیِ کنتر باس را کنار هم برای بررسی آماده کنید. همراهِ آن بنویسید ساز چهارسیم است یا امکانِ بمِ اضافه دارد و هدف، هم‌صدایی است یا دوبلهٔ اکتاو. همین اطلاعاتِ ساده گفت‌وگو با مدرس یا نوازنده را دقیق‌تر می‌کند. کنتر باس با صدای عمیق و امکانات مستقلش، وقتی بهتر شناخته می‌شود که برای خودش خط بنویسیم و مسئولیتِ موسیقاییِ روشنی به آن بدهیم.

برای مطالعهٔ بیشتر

کنتر باس و انتقال اکتاو

ویولنسل و نقش‌های آن

ساخت و کوک کنتر باس

منابع تصاویر

1. کنتر باس؛ AndrewKepert; Distorted؛ CC BY-SA 3.0

2. کنتر باس تاریخی؛ The Metropolitan Museum of Art؛ CC0

3. ویولنسل؛ Georg Feitscher؛ CC BY-SA 3.0

4. آرشهٔ کنتر باس؛ AndrewKepert؛ CC BY-SA 3.0

5. کنتر باس در بافت ارکستر؛ Derek Gleeson.؛ CC BY-SA 3.0