مبانی نظری

خانواده ویولن چگونه ستون اصلی ارکستر را می‌سازد؟

تصویرسازیِ ویولنسل در چیدمان تمرین گروهی؛ نمونه‌ای از خانوادهٔ سازهای زهی

ویولن اول و دوم، ویولا و ویولنسل چگونه ملودی و همراهی را تقسیم می‌کنند؟ با تمرین حذف و بازگرداندن صدا، نقش بخش زهی را بشنوید.

در بسیاری از ارکسترهای سمفونیک، گروه زهیِ آرشه‌ای گسترده‌ترین بخش صحنه را اشغال می‌کند. ویولن، ویولا و ویولنسل با رنگ‌های نزدیک و منطقه‌های متفاوت، می‌توانند ملودی، صداهای میانی و خط بم را به هم پیوند دهند؛ کنتر باس نیز در بخش زهی جای دارد و به عمق آن کمک می‌کند. تعبیر «ستون اصلی» توصیفی کاربردی از نقش رایج این گروه است، نه قانونِ همهٔ ارکسترها و نه رتبه‌بندی ارزش سازها. بعضی آثار عمداً بر بادی‌ها، کوبه‌ای‌ها یا ترکیبی کوچک تکیه می‌کنند.

ارکستر روی صحنه با گروه گستردهٔ زهی‌ها در پیش‌زمینه

فهم این نقش از حفظ کردن نام سازها مهم‌تر است. وقتی در یک قطعه فقط ملودی را می‌شنویم، ممکن است متوجه نشویم که حرکت ویولا، ضرب‌آهنگ ویولن دوم یا پایان دقیق یک نت بم چه اندازه به وضوح آن کمک کرده است. این مقاله نشان می‌دهد چگونه چند خط نسبتاً ساده، با تقسیم نقش و هماهنگی اجرا، یک بافتِ منسجم می‌سازند. در پایان، تمرینی داریم که با چهار صدا هم قابل انجام است؛ برای یاد گرفتن منطق زهی‌ها به یک ارکستر کامل نیاز نیست.

سه خویشاوند و یک همراه بم

ویولن، ویولا و ویولنسل در ساخت و شیوهٔ تولید صدا خویشاوندند. آرشه روی سیم کشیده می‌شود؛ سیم مرتعش، انرژی را از راه خرک به بدنه منتقل می‌کند و بدنه در تابش صدا نقش دارد. تغییر طول بخش آزادِ سیم با انگشت، ارتفاع را عوض می‌کند. این توضیح ساده کمک می‌کند شباهت خانواده را ببینیم، اما نباید انتظار داشته باشیم با بزرگ کردن هندسیِ ویولن، تمام رفتار ویولا یا ویولنسل را پیش‌بینی کنیم. اندازه، سیم، تنظیم ساز و روش نواختن به نتیجه شکل می‌دهند.

کنتر باس در بخش زهیِ ارکستر حضور دارد، اما از نظر تاریخ ساخت و قراردادهای نوازندگی عینِ سه ساز دیگر نیست. کوک معمولِ آن بر فاصلهٔ چهارم است و نت‌های معمولِ نوشته‌شده‌اش یک اکتاو پایین‌تر شنیده می‌شوند. بنابراین در گفت‌وگوی روزمره ممکن است «خانوادهٔ ویولن» را به معنای گستردهٔ زهی‌های ارکستر به کار ببریم، ولی برای آموزش دقیق بهتر است خانوادهٔ ویولن و بخش زهی را کاملاً مترادف نگیریم. در این مقاله، موضوع اصلی همکاری اعضای بخش زهی است.

ویولن اول و دوم دو نوع ساز نیستند

بخش ویولن معمولاً به دو گروهِ اول و دوم تقسیم می‌شود. هر دو همان ساز را می‌نوازند؛ تفاوت در پارت و مسئولیتِ موسیقایی است. ویولن اول اغلب ملودی بالایی دارد، ولی این وظیفه همیشگی نیست. ویولن دوم می‌تواند خطی مستقل، حرکتِ درونی، الگوی همراهی یا خودِ ملودی را اجرا کند. دوم بودن به معنای کم‌اهمیت بودن نیست؛ اگر حرکت آن نامنظم باشد، ملودیِ روشنِ گروه اول هم ممکن است بی‌قرار یا نامنسجم شنیده شود.

کوک معمولِ سیم‌های ویولن از بم به زیر سل۳، ر۴، لا۴ و می۵ است. در این نام‌گذاری، دو۴ همان دوی وسط پیانوست. سیم‌های مجاور فاصلهٔ پنجم دارند. برای خواننده‌ای که هنوز ساز نمی‌نوازد، لازم نیست همین حالا جای همهٔ نت‌ها را حفظ کند؛ کافی است بداند یک نت ممکن است روی بیش از یک سیم اجرا شود و انتخاب سیم بر رنگ و جمله‌بندی اثر بگذارد. منطقهٔ مشترکِ دو ساز نیز به معنای صدای یکسان آن‌ها نیست.

نمای روبه‌رو و جانبی ویولن برای شناخت بدنه و سیم‌ها

برای شنیدن تفاوت نقش، در یک قطعهٔ زهیِ کوتاه فقط به حرکت تکرارشوندهٔ زیر ملودی توجه کنید. اگر آن را پیدا کردید، یک بار ملودی را در ذهن کنار بگذارید و همراهی را زمزمه کنید. هدف این است که بفهمید آن خط چه وقت ثابت می‌ماند و چه وقت حرکت می‌کند. تشخیص نام دقیق نوازنده از روی یک ضبطِ متراکم همیشه ممکن نیست؛ در صورت دسترسی، تصویر اجرا یا پارتیتور کمک می‌کند حدس را با شاهد بررسی کنید.

ویولا فضای میانی را قابل شنیدن می‌کند

ویولا کمی بزرگ‌تر از ویولن است و سیم‌های معمولِ آن، از بم به زیر، دو۳، سل۳، ر۴ و لا۴ هستند. در مقایسه با ویولن، سیم میِ زیر ندارد و سیم دوی بم به آن افزوده شده است. بخش مهمی از پارتش با کلید دوِ آلتو نوشته می‌شود؛ در این کلید، خط میانی حامل دو۴ است. ویولا فقط «ویولنِ بم» در تنظیم نیست: در بسیاری از جمله‌ها، رنگ و حرکتِ میانیِ آن رابطهٔ خط بالا و بم را مشخص می‌کند.

نمای روبه‌رو و جانبی ویولا با چهار سیم و بدنهٔ چوبی

یک نتِ میانی ممکن است در نگاه اول هیجان چندانی نداشته باشد، اما تغییر همان نت می‌تواند کیفیت آکورد را عوض کند. تصور کنید نت‌های دو، می و سل شنیده می‌شوند و ویولا حامل می است. جابه‌جاییِ می به می‌بمل، با ثابت ماندن دو و سل، کیفیت سه‌صدایی را تغییر می‌دهد. از این مثال نباید نتیجه گرفت هر شنونده الزاماً یک احساس معین خواهد داشت؛ نتیجهٔ قابل بررسی، تغییر فاصله‌ها و رنگ هارمونی است. چنین نقشی گاهی از یک خطِ پرنت مهم‌تر است.

ویولنسل میان خط بم و آواز حرکت می‌کند

سیم‌های باز ویولنسل در کوک معمول دو۲، سل۲، ر۳ و لا۳ هستند؛ یعنی یک اکتاو پایین‌تر از سیم‌های ویولا. در اجرا می‌تواند پایهٔ بافت را نگه دارد، حرکت هارمونی را روشن کند یا ملودی‌ای در منطقهٔ میانی و بالاتر بخواند. بخشِ آرام و آوازگونهٔ ساز را نباید از روی اندازهٔ آن نادیده گرفت. برای شناخت این تنوع، نمونهٔ معرفی ویولنسل در فیلارمونیا فرصتی مناسب است: به تغییر حالت از همراهیِ بم به جملهٔ مستقل گوش دهید.

نمای روبه‌رو و جانبی ویولنسل با پایهٔ تکیه‌گاه

وقتی ویولنسل ملودی دارد، باقی گروه باید برایش جا باز کند. این کار فقط با کم کردن شدت ممکن نمی‌شود؛ انتخاب منطقه، نوع آرشه و تعداد صداهای هم‌زمان هم مهم است. اگر ویولا و ویولن دوم با حرکت‌های پیوسته در همان منطقه حضور داشته باشند، خط ویولنسل ممکن است در بافت حل شود. این گاهی مطلوب است، ولی اگر هدف شنیدن تک‌خطی روشن باشد، باید نقش‌ها را بازنگری کرد. اولین راه‌حل همیشه بالاتر بردن ملودی یا قوی‌تر نواختن نیست.

چرا چند نوازنده یک خط را می‌نوازند

در ارکستر، یک پارتِ زهی معمولاً به چند نوازنده سپرده می‌شود. صدای جمعیِ آن‌ها با تک‌نواز فرق دارد، زیرا آغازها، رنگ‌ها و تغییرات ریزِ اجرا کاملاً یکسان نیستند. هدفِ تمرین، حذفِ انسان از صدا نیست؛ گروه باید دربارهٔ ضرب، طول نت، شکل جمله و جهت کلیِ شدت توافق کند. هماهنگیِ خوب می‌تواند هم حرکت جمعی را روشن کند و هم پُریِ ویژهٔ گروه را حفظ کند. تعداد بیشترِ نوازندگان به خودی خود دقت یا کیفیت بیشتر را تضمین نمی‌کند.

آرشه‌گذاریِ هماهنگ به تنظیم جمله و توزیع انرژی کمک می‌کند. با این حال، یکسان بودن جهتِ ظاهریِ آرشه‌ها به تنهایی کافی نیست؛ نقطهٔ تماس، سرعت آرشه و زمان پایان نت هم بر نتیجه اثر دارند. در نت‌های کشیده، گاهی زمانِ تعویض آرشه میان نوازندگان پخش می‌شود تا همه هم‌زمان آرشه را عوض نکنند و پیوستگیِ بافت بهتر حفظ شود. بنابراین همهٔ حرکت‌های متفاوت روی صحنه را اشتباه ندانید. معیار نخست، نقشی است که باید شنیده شود و تصمیمی که گروه برای آن گرفته است.

نمای نزدیک پاشنهٔ آرشهٔ ویولن و برچسب‌های چوب، مو، پیچ و پاشنه

در این نما، پاشنه با واژهٔ Frog، مو با Hair و چوب با Stick مشخص شده است؛ پاشنه در سمتِ دست نوازنده قرار دارد.

پیتزیکاتو یعنی زخمه زدن به سیم به جای استفاده از آرشه. این تغییر می‌تواند همان ارتفاع‌ها را به الگوی ضربانی و دارای افتِ صدا تبدیل کند. ترمولو نیز با تکرار سریع، نوع دیگری از انرژی می‌سازد؛ سرعت و شیوهٔ نت‌نویسی آن باید روشن باشد. این فنون برای برچسب‌های احساسی ثابت ساخته نشده‌اند. یک پیتزیکاتوی آهسته الزاماً شوخ نیست و هر ترمولویی الزاماً ترسناک نیست؛ ریتم، هارمونی و زمینه در برداشت ما دخالت می‌کنند.

تقسیم گروه به چند صدا

در دستور دیویزی، نوازندگانِ یک بخش میان دو یا چند خط تقسیم می‌شوند. مثلاً همهٔ ویولاها مجبور نیستند هر دو نتِ یک فاصله را هم‌زمان روی ساز خود بگیرند؛ بخشی نت بالایی و بخشی نت پایینی را می‌نوازند. این با دوبل‌نتِ واقعیِ هر نوازنده فرق دارد. باید معلوم باشد کدام حالت مورد نظر است. هر تقسیم، تعداد نوازندگانِ هر خط را کم می‌کند؛ پس تراکم بیشترِ نت‌ها همیشه به معنای پُرتر شدن همان ملودی نیست.

برای تنظیم هنرجویی، نخست بنویسید هر خط چه کاری انجام می‌دهد و بعد تعداد نت‌ها را زیاد کنید. اگر دو خط دقیقاً یک نقش دارند، از خود بپرسید دوبله برای رنگ و وزن لازم است یا صرفاً از ترس خالی ماندن صفحه اضافه شده است. سکوت یک گروه می‌تواند ورود بعدی آن را روشن‌تر کند. بخش زهی توانِ پیوستگی زیادی دارد، اما این توان دلیل نمی‌شود در تمام میزان‌ها همهٔ بخش‌ها بی‌وقفه بنوازند.

تمرین حذف و بازگرداندن صدا

با چهار صدای ساده شروع کنید: ویولن اول می۴، ویولن دوم دو۴، ویولا سل۳ و ویولنسل دو۳. هر نت را چهار ضرب و با شدت متوسط نگه دارید. همهٔ نت‌ها واقعی‌اند و کنتر باس در این مرحله حضور ندارد. سپس در آکورد دوم، فقط ویولن اول را به فا۴، ویولن دوم را به ر۴، ویولا را به لا۳ و ویولنسل را به ر۳ ببرید. این دو آکورد مادهٔ آزمایش‌اند، نه نسخهٔ کاملِ یک قطعه یا تمرین همهٔ قواعدِ وصل هارمونی.

ابتدا هر خط را جدا بشنوید. بعد چهار خط را با هم اجرا کنید و در تکرار بعد، ویولا را حذف کنید. یادداشت کنید چه چیزی از میان رفت: یک ارتفاعِ میانی، کیفیتِ رنگ، یا احساسِ اتصال؟ سپس ویولا را برگردانید و ویولن دوم را حذف کنید. لازم نیست نتیجه در هر صداگذاری یکسان باشد. اگر با نرم‌افزار کار می‌کنید، شدت و افکت‌ها را ثابت نگه دارید؛ تغییر هم‌زمانِ حجم و ساز تشخیص علت را دشوار می‌کند.

در مرحلهٔ بعد، ویولن اول را به جای نتِ کشیده، در هر میزان با چهار نتِ سیاه اجرا کنید؛ می۴، فا۴، سل۴، می۴ برای میزان اول و فا۴، سل۴، لا۴، فا۴ برای میزان دوم. سه خط دیگر کشیده بمانند. اکنون به آغازِ هر آکورد و انتهای ملودی گوش دهید. اگر ملودی واضح نیست، پیش از زیاد کردن شدتِ آن، همراهی را کمی سبک‌تر کنید یا شروع‌های آن را نرم‌تر بگیرید. فقط یک تغییر در هر بار انجام دهید و دو نسخه را نگه دارید.

نتیجهٔ تمرین را چگونه بسنجیم

خروجیِ این تمرین یک حکم کلی دربارهٔ «بهترین» ترکیب نیست. یک برگه کافی است که روی آن برای هر نسخه، نقش چهار خط و یک تفاوتِ شنیدنی نوشته شده باشد. مثلاً «با حذفِ خطِ میانی، حرکت آکورد دوم کمتر مشخص شد» یا «با کوتاه‌تر شدن نت‌های ویولن اول، ریتم جلو آمد». اگر نمی‌توانید تفاوت را توضیح دهید، دو خط را به‌تنهایی مقایسه کنید و سپس به بافت کامل برگردید. کم کردن موقتِ پیچیدگی، بخشی از یادگیریِ ارکستراسیون است.

در هنرآموز می‌توانید همین طرح کوتاه را برای بررسیِ نقش‌ها و خوانایی نت آماده کنید. ارزش بخش زهی در این است که اعضایش بتوانند وظیفه را به یکدیگر بسپارند: یک بار ملودی را حمل کنند، بار دیگر حرکتِ میانی یا پایهٔ ریتم باشند. وقتی این رابطه‌ها را می‌شنویم، «ستون اصلی» از یک تعبیر کلی به چند انتخاب مشخص تبدیل می‌شود؛ انتخاب‌هایی که هم آهنگساز و هم نوازندگان در ساختن آن سهم دارند.

برای مطالعهٔ بیشتر

ویولن اول و دوم و نقش گروه

رنگ و نقش ویولا

صدای ویولنسل

منابع تصاویر

1. بخش‌های ارکستر؛ Derek Gleeson.؛ CC BY-SA 3.0

2. ویولن؛ Just plain Bill; PNG: M.t.lifshits؛ CC0

3. ویولا؛ Just plain Bill؛ Public domain

4. ویولنسل؛ Georg Feitscher؛ CC BY-SA 3.0

5. اجزای آرشه؛ Kbh3rd; Ironmagma؛ CC BY-SA 3.0