مبانی نظری

آهنگساز چقدر باید پیانو بلد باشد؟

نمای نزدیک دست‌ها روی کلاویه‌های یک ساز الکترونیکی

مهارت‌های کاربردی پیانو برای آهنگسازی را با آزمون‌های روشنِ ملودی، باس، آکورد و خواندن دو خط بسنجید و تمرین متناسب با هدفتان بچینید.

به‌اندازه‌ای که پیانو بتواند تصمیم‌های موسیقایی او را روشن‌تر کند؛ این مقدار برای همهٔ آهنگسازان یکسان نیست. کسی که قطعه‌ای تک‌صدایی برای ساز خود می‌نویسد، با کسی که می‌خواهد هم‌زمان باس، آکورد و ملودی یک تنظیم را بررسی کند، نیاز یکسانی ندارد. مهارت کاربردی کلاویه می‌تواند کار را سریع‌تر کند، اما سطح اجرای کنسرت شرط عمومی شروع آهنگسازی نیست. به‌جای تعیین تعداد سال، بهتر است چند کار قابل مشاهده را بسنجیم: پیدا کردن نت، اجرای جملهٔ ساده، شنیدن هم‌زمانی و تبدیل طرح چندخطی به نمونه‌ای قابل بررسی.

نمای نزدیک دست‌ها روی کلاویه‌های یک ساز الکترونیکی

برای هنرجو و خانواده، این تفاوت مهم است. اگر هدف، آهنگسازی است، برنامهٔ پیانو باید هم به شیوهٔ درست نواختن توجه کند و هم به استفاده از ساز برای همان هدف. تمرین فقط برای سرعت، بدون شنیدن و تصمیم‌گیری، تمام نیاز آهنگساز را پوشش نمی‌دهد. از سوی دیگر، وارد کردن نت‌ها با ماوس نیز ضعف در تشخیص صداها و روابط را خودبه‌خود جبران نمی‌کند. این مقاله چند سطح کاربردی پیشنهاد می‌کند تا با مدرس مشخص کنید اکنون کدام مهارت لازم است و کدام می‌تواند در مرحلهٔ بعد رشد کند.

معیار را از پروژهٔ واقعی انتخاب کنید

عبارت «پیانوی لازم برای آهنگسازی» ممکن است به کارهای متفاوتی اشاره کند: یافتن صدای یک ملودی، آزمایش آکوردها، خواندن پارتیتور یا همراهی خواننده در تمرین. پیش از چیدن برنامه، یک پروژهٔ کوچک انتخاب کنید. مثلاً بنویسید «می‌خواهم برای یک ملودی هشت‌میزانی، دو همراهی متفاوت امتحان کنم». اکنون می‌توان فهمید به شناخت آکورد و اجرای آرام باس نیاز دارید؛ اجرای سریع یک قطعهٔ دشوار الزام فوری این پروژه نیست. پروژهٔ بعدی ممکن است نیاز تازه‌ای ایجاد کند.

وجود درس‌های مهارت پایهٔ کلاویه در برنامهٔ آهنگسازی برکلی نشان می‌دهد یک مؤسسه می‌تواند این مهارت را بخشی از آموزش آهنگساز بداند. این نمونهٔ آموزشی را نباید به شرط جهانی یا تعداد سال ثابت تبدیل کرد. برنامه‌های دیگر، سبک‌های دیگر و توان بدنی افراد متفاوت‌اند. مدرس باید میان هدف دوره، الزامات آزمون مشخص و مهارت لازم برای کار امروز هنرجو تمایز بگذارد. اگر برای ورود به مرکز آموزشی خاص آماده می‌شوید، معیار همان مرکز را جداگانه از توصیه‌های عمومی بررسی کنید.

سطح نخست پیدا کردن صدا و شنیدن رابطه‌ها

در نخستین سطح، نت‌های سفید و سیاه را در چند اکتاو پیدا کنید و رابطهٔ نیم‌پرده و پرده را با گوش و دست بررسی کنید. دو۴ در این مقاله دوی میانی است. دو۴ تا دو۵ را آرام بنوازید و نام نت‌ها را هم بگویید؛ سپس از می۴ به فا۴ و از سی۴ به دو۵ بروید و ببینید میان این جفت‌ها کلاویهٔ سیاهی وجود ندارد. هدف، تکرار مکانیکی ترتیب نت‌ها نیست؛ باید بتوانید یک صدای نوشته‌شده یا شنیده‌شده را با مکثی معقول روی ساز پیدا کنید.

هشت نقطهٔ آبی روی کلاویه‌های سفید برای گام دو ماژور از دو تا دو

در گام دو ماژور، کلاویه‌های سفید از دو تا دو به‌ترتیب استفاده می‌شوند؛ این تصویر جایگزین تمرین در گام‌های دیگر نیست.

برای سنجش، یک ملودی چهار یا پنج‌نتی در محدودهٔ دو۴ تا سل۴ بسازید و آن را بدون تغییر هر بار تکرار کنید. سپس نت آخر را عوض کنید و دو پایان را بشنوید. اگر برای پیدا کردن هر نت آن‌قدر درگیر دست می‌شوید که صدای قبلی را دنبال نمی‌کنید، طرح را کوتاه‌تر کنید. این محدود کردن تکلیف شکست نیست؛ اندازهٔ تمرین را با مهارت فعلی هماهنگ می‌کند. می‌توانید ابتدا با یک دست بنوازید، بخوانید و ضبط کنید. کیفیت مقایسهٔ دو نسخه از تعداد نت‌های استفاده‌شده مهم‌تر است.

تمرین انتقال هم در همین سطح می‌تواند کوچک باشد. الگوی دو۴، ر۴، می۴ را یک پرده بالاتر ببرید: ر۴، می۴، فا‌دیز۴. فاصله‌ها را حفظ کنید و به‌جای جابه‌جایی ظاهری شکل دست روی کلاویه‌های سفید، صدای هر فاصله را کنترل کنید. این نمونه انتقال فاصله‌ای است؛ اگر فقط به نت بعدی در گام دو ماژور بروید، نتیجهٔ متفاوتی می‌گیرید. هنرجو باید بتواند توضیح دهد کدام روش را انجام داده و چرا فا در نسخهٔ تازه دیز شده است.

سطح دوم ملودی و باس ساده را کنار هم بشنوید

آهنگساز اغلب به شنیدن رابطهٔ دو خط نیاز دارد. برای شروع، دست راست در یک میزان چهارچهارم، می۴، فا۴، سل۴ و می۴ را چهار سیاه بنوازد و دست چپ دو۳ را یک نت گرد نگه دارد. میزان بعد، دست راست ر۴ و دو۴ را هرکدام سفید بنوازد و باس همچنان دو۳ باشد. این نمونهٔ دو میزانی، استقلال پیچیدهٔ دست‌ها نمی‌خواهد؛ فقط به شما اجازه می‌دهد حرکت ملودی را در برابر یک صدای ثابت بشنوید. اگر هماهنگی دشوار است، ابتدا هر دست را جدا تمرین کنید.

دو حامل سل و فا با فاصلهٔ بازشده و دوی میانی مشخص‌شده در میان آن‌ها

دوی میانی یک ارتفاع مشترک میان دو حامل است؛ محل نمایش آن، صدای دیگری ایجاد نمی‌کند.

حال باس میزان دوم را از دو۳ به سل۲ تغییر دهید. ملودی را دست نزنید و دو نسخه را با سرعت یکسان بشنوید. لازم نیست یکی را «درست» و دیگری را «غلط» اعلام کنید؛ بررسی کنید کدام برای ادامه یا پایان مورد نظرتان مناسب‌تر است. اگر هنوز نمی‌توانید دو دست را هم‌زمان بنوازید، باس را ضبط کنید و ملودی را روی آن اجرا کنید. این راه برای بررسی طرح مفید است، هرچند جای تمرین هماهنگی دست‌ها را در برنامهٔ نوازندگی نمی‌گیرد.

معیار پیشرفت این مرحله، اجرای بی‌وقفهٔ یک نمونهٔ ساده در سرعت راحت و تشخیص اثر تغییر باس است. اگر دست‌ها درست حرکت می‌کنند ولی تفاوت دو همراهی را نمی‌شنوید، به مقایسهٔ شنیداری برگردید. اگر تفاوت را می‌شنوید ولی اجرای هم‌زمان قطع می‌شود، تکلیف حرکتی را ساده کنید. جدا کردن این دو مشکل به مدرس کمک می‌کند تمرین مناسب بدهد. برچسب کلی «پیانویم ضعیف است» مشخص نمی‌کند مانع، خواندن نت است، هماهنگی دست است یا شنیدن رابطه‌ها.

سطح سوم آکوردها را بسازید و جابه‌جا کنید

سه نت دو، می و سل را ابتدا جدا و سپس هم‌زمان بنوازید. این آکورد دو ماژور است. حال همان نت‌ها را با می در پایین و سپس با سل در پایین بچینید؛ رده‌های صوتی آکورد عوض نشده‌اند، اما نت باس و فاصله‌گذاری تغییر کرده است. در تمرین مقدماتی، چیدمان‌های نزدیک و راحت انتخاب کنید و برای رسیدن به فاصله‌های بزرگ به دست فشار نیاورید. هدف، شناخت شکل‌های ممکن و شنیدن اثر آن‌هاست، نه باز کردن اجباری دست یا اجرای پرش‌های سریع.

نت‌های دو می و سل به شکل آکورد در کلید سل

آکورد دو ماژور از دو، می و سل ساخته شده است؛ ترتیب و فاصلهٔ چیدمان را می‌توان تغییر داد.

برای وصل کردن دو آکورد، از دو۴، می۴ و سل۴ به دو۴، فا۴ و لا۴ بروید. نت دو ثابت می‌ماند و دو صدای دیگر حرکت می‌کنند. سپس شکل دیگری از آکورد فا ماژور را در منطقه‌ای بالاتر امتحان کنید و تفاوت پرش را بشنوید. از خود بپرسید کدام چیدمان به ملودی فضای مناسب‌تری می‌دهد. این تمرین دربارهٔ یک اتصال ساده است؛ قرار نیست قاعده‌ای بدهد که در تمام سبک‌ها نزدیک‌ترین حرکت همیشه بهترین انتخاب باشد.

در پایان این مرحله، بهتر است بتوانید یک توالی کوتاه آکورد را با چند چیدمان آرام بررسی کنید و خط بالایی آن را جدا بخوانید. نام آکورد را با صدایش پیوند دهید؛ حفظ شکل دست بدون دانستن نت‌ها هنگام انتقال به گام دیگر محدودتان می‌کند. اگر نت‌نویسی آکوردها هنوز دشوار است، هم نام نت‌ها را ثبت کنید و هم صدای نمونه را نگه دارید. سپس با کمک مدرس، آن را به شکل خوانا بنویسید تا تصمیم‌ها فقط در حافظهٔ انگشت‌ها باقی نمانند.

سطح چهارم از طرح چندخطی خلاصهٔ شنیدنی بسازید

برای بررسی یک تنظیم، لازم نیست تمام نت‌های ارکستر را روی پیانو اجرا کنید. در یک خلاصهٔ کاربردی، ابتدا ملودی اصلی و باس را نگه دارید و سپس نت‌های لازم برای فهم هارمونی را اضافه کنید. اگر همراهی تزیینی اجرای طرح را متوقف می‌کند، موقتاً آن را حذف کنید و این حذف را آگاهانه بدانید. هدف این نسخه، ارزیابی یک پرسش مشخص مانند مسیر هارمونی یا طول جمله است؛ جزئیات رنگ سازها باید با ابزار و شنیدن دیگری بررسی شوند.

حامل سل و فا با نام حروف نت‌ها و اتصال آن‌ها به کلاویه‌های پیانو

نام حروف نت‌ها روی دو حامل و کلاویه‌ها برای پیوند دادن خواندن و شنیدن به کار می‌آید.

مثلاً در طرحی برای فلوت، ویولن و ساز باس، اگر فلوت و ویولن هم‌صدا می‌نوازند، در خلاصهٔ پیانویی لازم نیست آن خط را دوبار بنوازید. اما اگر ویولن پاسخی مستقل دارد، حذفش ممکن است گفت‌وگوی اصلی قطعه را از بین ببرد. بنابراین خلاصه‌سازی فقط کم کردن نت‌ها نیست؛ تشخیص نقش‌هاست. یک بار خلاصه را با پارتیتور مقایسه کنید و بگویید چه چیزی از دست رفته است. اگر پاسخ نامعلوم است، از این نسخه برای داوری دربارهٔ تمام جنبه‌های تنظیم استفاده نکنید.

پیانو همهٔ صداهای آهنگساز را نمایندگی نمی‌کند

دوام طبیعی صدای پیانو با ساز بادی یا آرشه‌ای یکسان نیست. پدال ممکن است نت‌ها را به هم پیوند دهد، اما برای نوازندهٔ فلوت نفس یا برای نوازندهٔ ویولن امکان آرشه‌کشی ایجاد نمی‌کند. همچنین پیانوی معمول با کوک هم‌اعتدالِ رایج، تمام جزئیات فواصل و تحریرهای موسیقی ایرانی را نشان نمی‌دهد. برای چنین جزئیاتی باید به ساز، آواز، کوک و سنت اجرایی مربوط رجوع کرد. مفید بودن کلاویه دلیل کافی نیست که هر ایدهٔ موسیقایی به شکل قابل نواختن روی پیانو محدود شود.

اگر با نرم‌افزار کار می‌کنید، ورود مرحله‌ای نت و پخش دو خط می‌تواند به بررسی طرح کمک کند. ولی صدای مجازی ممکن است طول نت، اتصال یا تعادل را بیش از اجرای واقعی آسان جلوه دهد. تصمیم دربارهٔ قابل اجرا بودن پارت را با نوازنده یا منبع سازشناسی کنترل کنید. همین‌طور خرید کلاویهٔ بزرگ‌تر، به‌تنهایی مهارت شنیداری نمی‌سازد. ابتدا مشخص کنید ابزار فعلی برای کدام تکلیف کافی است و محدودیتش دقیقاً کجاست؛ سپس دربارهٔ تجهیزات لازم تصمیم بگیرید.

برنامهٔ تمرین را با یک خروجی کوچک ببندید

برای یک جلسهٔ کوتاه، یک مسئله انتخاب کنید: پیدا کردن نت‌های یک ملودی، شنیدن دو باس متفاوت یا وصل کردن دو آکورد. چند دقیقه اجرای آرام داشته باشید، دو نسخه را ضبط کنید و در پایان یک تفاوت مشخص بنویسید. این تقسیم پیشنهادی، نسخهٔ ثابت روزانه یا تضمین سرعت یادگیری نیست. اگر خواندن نت انرژی زیادی می‌گیرد، زمان بیشتری به همان بخش بدهید. اگر دست یا بازو ناراحت می‌شود، تمرین را متوقف کنید و شیوهٔ اجرا را با مدرس بررسی کنید؛ هدف آهنگسازی توجیه فشار آوردن نیست.

برای خانواده و مدرس، پرسش مفید این است: هنرجو این هفته با پیانو کدام تصمیم آهنگسازی را توانست بهتر بگیرد؟ شاید توانسته باشد فرود یک ملودی را مقایسه کند، شاید باس را مستقل بشنود یا خطای اکتاو را پیدا کند. اجرای قطعات آموزشی همچنان می‌تواند برای رشد نوازندگی ارزشمند باشد، اما نتیجهٔ آهنگسازی را هم جداگانه ببینید. در هنرآموز، برنامهٔ مناسب از پیوند این دو مسیر ساخته می‌شود: یادگیری سالم ساز و استفادهٔ آگاهانه از آن برای ساختن، شنیدن و اصلاح موسیقی.

برای مطالعهٔ بیشتر

برنامهٔ آهنگسازی برکلی

کارگاه ارکستراسیون آلن بلکین

منابع تصاویر

1. نواختن ساز کلاویه‌ای؛ Gabriel Barletta؛ CC0

2. گام دو ماژور روی کلاویه؛ Guypeter4؛ CC0

3. دوی میانی در حامل بزرگ؛ Sarah Louden؛ CC BY-SA 4.0

4. آکورد دو ماژور؛ Bryan Derksen; Mütze; McSush؛ Public domain

5. نت‌های حامل بزرگ؛ Sarah Louden؛ CC BY-SA 4.0