مبانی نظری

اول ملودی یا آکورد؟ آهنگساز از کدام شروع کند؟

تصویرسازیِ دو مسیر درهم‌تنیده بدون تقدم مشخص؛ نمادی از پیوند ملودی و آکورد

دو مسیر شروع آهنگسازی را با یک ملودی و سه همراهی، و چهار آکورد با دو ملودی دقیق امتحان کنید و انتخاب‌های خود را بشنوید.

می‌توان آهنگسازی را از ملودی، توالی آکورد، ریتم، یک خط باس یا حتی وزن یک جملهٔ کلامی شروع کرد. آغازِ مناسب آن است که در همان پروژه ایده‌ای قابل ادامه‌دادن به شما بدهد. شروع از ملودی نشانهٔ خلاقیت بیشتر نیست و شروع از آکورد هم کار را به کپی‌کردن محدود نمی‌کند. مسئلهٔ مهم‌تر این است که پس از شروع، چگونه میان اجزای قطعه رفت‌وبرگشت کنیم و تصمیم‌های اولیه را قابل بازبینی نگه داریم.

نمای نزدیک دست‌ها روی کلاویه‌های یک ساز الکترونیکی

در این مقاله دو مسیر را با مثال‌های مستقل تجربه می‌کنیم. یک بار ملودی ثابت است و چند همراهی می‌گیرد؛ بار دیگر آکوردها ثابت‌اند و دو ملودی متفاوت ساخته می‌شوند. هدف، تعیین برندهٔ همیشگی نیست. هنرجو باید بتواند تشخیص دهد کدام محدودیت به ادامهٔ ایده کمک کرده و در کجا لازم است از عادت معمولش فاصله بگیرد. ابزار لازم می‌تواند یک ساز، صدای خودتان و امکان ضبط چند ثانیه صدا باشد.

نقطهٔ شروع با ترتیب نهاییِ کار یکی نیست

وقتی آهنگسازی با زمزمه آغاز می‌شود، ممکن است شکل نهاییِ آن زمزمه پس از پیدا‌کردن باس عوض شود. وقتی از چهار آکورد شروع می‌کنیم، شاید ملودی ما را وادار کند زمان تعویض آکورد سوم را جابه‌جا کنیم. این رفت‌وبرگشت تناقض یا خراب‌شدن ایده نیست؛ بخشی از ساختن رابطهٔ اجزاست. اینکه نخست چه چیزی روی کاغذ آمده، الزاماً مهم‌ترین جزء شنیداریِ نسخهٔ نهایی را تعیین نمی‌کند.

همچنین ایدهٔ درونی همیشه کاملاً تک‌خطی یا کاملاً هارمونیک نیست. ممکن است هنگام خواندن یک ملودی، تکیه‌گاه هارمونیک تقریبی آن را هم تصور کنیم، بی‌آنکه نام آکوردها را بدانیم. یا هنگام نواختن آکوردها، صدای بالایی به‌آرامی نقش ملودی بگیرد. دسته‌بندیِ «ملودی‌اول» و «آکورد‌اول» برای طراحی تمرین مفید است، اما قرار نیست همهٔ تجربه‌های واقعیِ آهنگساز را به دو جعبهٔ جدا تقسیم کند.

پیش از شروع، وظیفهٔ قطعه را مشخص کنید. برای همراهیِ متنی که تکیه و طول هجاهای روشنی دارد، شاید وزن کلام راهنمای خوبی باشد. برای قطعه‌ای بر پایهٔ حرکت تکرارشونده، یک الگوی ریتمیک می‌تواند آغاز مناسب‌تری باشد. برای ملودی دستگاهی، آکوردهای سه‌صداییِ غربی لزوماً نقطهٔ شروع لازم یا مطلوب نیستند. ابزار شروع را با زبان و مقصدِ موسیقی انتخاب کنید.

مسیر ملودی‌اول چه چیزی را زود روشن می‌کند

شروع از ملودی به شما امکان می‌دهد مسیر صدا، محدوده، تنفس و شکل پایان را پیش از شلوغ‌شدن همراهی بشنوید. برای یک قطعهٔ آوازی، این فرصت ارزشمند است: آیا جمله در محدودهٔ راحت خواننده قرار دارد؟ آیا کشش‌ها با بیان متن هماهنگ‌اند؟ آیا پایان جمله واقعاً پایان شنیده می‌شود؟ پاسخ این پرسش‌ها را نمی‌توان فقط با زیبابودن آکوردها جایگزین کرد.

سه نمونهٔ نت در کلید سل با حرکت بالارونده، تکرار یک ارتفاع و حرکت پایین‌رونده

از چپ به راست، حرکت بالارونده، تکرار یک ارتفاع و حرکت پایین‌رونده دیده می‌شود.

ولی ملودیِ تنها همهٔ تصمیم‌ها را تعیین نمی‌کند. یک نت می‌تواند روی چند تکیه‌گاه هارمونیک قرار بگیرد و با هرکدام نقش متفاوتی پیدا کند. اگر نخستین همراهیِ ممکن را تنها جواب درست بدانید، بخشی از امکان آهنگسازی را زود می‌بندید. بهتر است ملودی را ضبط کنید، نسخهٔ اصلی را نگه دارید و دو همراهیِ متفاوت اما دقیق برایش بسازید. برای ساختن و مقایسهٔ این همراهی‌ها، راهنمای انتخاب آکورد برای ملودی از نت‌های برجسته و مقصد جمله شروع می‌کند.

در ضبط اول، پیوستگی ایده مهم‌تر از تزئینات اجرایی است. اگر برای پیداکردن هر نت ده بار توقف کنید، ممکن است ریتم طبیعیِ جمله را از دست بدهید. می‌توانید ابتدا آن را بخوانید و بعد نام نت‌ها و کشش‌ها را مشخص کنید. این راه مجوز بی‌دقتی در نسخهٔ نهایی نیست؛ فقط ثبت ایده را از بازبینیِ دقیق آن جدا می‌کند.

یک ملودی و سه امکان هارمونیک

نمونهٔ دو میزانی ما در چهارچهارم است. دو۴ همان دو میانی پیانو است. میزان اول: سل۴ سیاه، می۴ سیاه، دو۴ سفید. میزان دوم: رِ۴ سیاه، سل۴ سیاه، سی۴ سفید. ترتیب نت‌ها، ترتیب زمانی است؛ هر میزان یک به‌اضافهٔ یک به‌اضافهٔ دو، یعنی چهار ضرب دارد. این جملهٔ کوتاه با سی پایان می‌یابد و برای ادامه‌دادن فضای روشنی باقی می‌گذارد.

همراهی نخست در میزان اول دو ماژور و در میزان دوم سل ماژور است: C و G. نت‌های همراهی را برای هر میزان یک نت گرد نگه دارید؛ به‌ترتیب دو۳‌ـ‌می۳‌ـ‌سل۳ و سل۲‌ـ‌سی۲‌ـ‌رِ۳. تمام نت‌های ملودی عضو آکورد همان میزان‌اند. پایان روی سل، در زمینهٔ دو ماژور، می‌تواند حس ادامه‌خواهی داشته باشد، اما نام‌گذاری رسمیِ پایان به جمله‌بندی و بافت بزرگ‌تر هم وابسته است.

آکورد دو ماژور با نت‌های دو می سل روی حامل

نت‌های دو، می و سل اعضای آکورد دو ماژورند.

همراهی دوم لا مینور هفتم و سل هفتمِ نمایان است: Am7 و G7. برای اجرا، لا۲‌ـ‌دو۳‌ـ‌می۳‌ـ‌سل۳ و سپس سل۲‌ـ‌سی۲‌ـ‌رِ۳‌ـ‌فا۳ را بگیرید. همراهی سوم دو ماژور هفتم و می مینور هفتم است: Cmaj7 و Em7؛ به‌ترتیب دو۳‌ـ‌می۳‌ـ‌سل۳‌ـ‌سی۳ و می۳‌ـ‌سل۳‌ـ‌سی۳‌ـ‌رِ۴. هر سه نتِ هر میزان هنوز آکوردی‌اند. در نسخهٔ سوم، رِ ملودی هفتمِ آکورد می مینور هفتم است، درحالی‌که در دو نسخهٔ دیگر پنجمِ آکورد سل بود. همان ملودی با رابطهٔ هارمونیک دیگری شنیده می‌شود.

مسیر آکورد‌اول چه امکانی می‌دهد

یک توالی آکورد می‌تواند از آغاز، طول چرخه و نقاط تغییر تکیه‌گاه را روشن کند. برای هنرجویی که با ساز همراهی‌کننده راحت است، شنیدن همین بستر ممکن است ساختن ملودی را آسان کند. در عوض، خطر این است که ملودی فقط نت‌های آکورد را از پایین به بالا بخواند و در هر میزان شکل یکسانی تکرار کند. این انتخاب ممکن است آگاهانه مناسب باشد، ولی بهتر است تنها گزینهٔ در دسترس ما نماند.

راه دیگر آن است که نخست ریتمِ ملودی را بدون تعیین همهٔ ارتفاع‌ها بسازیم. سپس روی هر آکورد یک یا دو نتِ مهم انتخاب کنیم و فاصلهٔ میان آنها را با حرکت دلخواه پُر کنیم. یک نت مشترک میان دو آکورد هم می‌تواند پیوند ایجاد کند. لازم نیست هر تغییر آکورد با آغاز یک نت تازه یا جهش ملودی اعلام شود؛ گاهی نگه‌داشتن یک صدا، خودِ تغییر زمینه را شنیدنی می‌کند.

در این روش هم باید ملودی را تنها امتحان کرد. اگر فقط با همراهیِ پرحجم قانع‌کننده به نظر می‌رسد، بررسی کنید آیا مسئله به شکل جمله مربوط است یا هدف قطعه اساساً بر تعاملِ لایه‌ها بنا شده است. همهٔ موسیقی‌ها قرار نیست در قالب زمزمهٔ تنها همان اثر را داشته باشند. آزمایش تک‌خطی ابزار بررسی است، نه معیار حذفِ هر ایدهٔ وابسته به بافت.

چهار آکورد ثابت و دو ملودی متفاوت

چهار میزان چهارچهارم را با این آکوردها بنوازید: میزان اول C، میزان دوم Am، میزان سوم F و میزان چهارم G؛ در هر میزان یک آکوردِ گرد. چیدمان سادهٔ همراهی به‌ترتیب دو۳‌ـ‌می۳‌ـ‌سل۳، لا۲‌ـ‌دو۳‌ـ‌می۳، فا۲‌ـ‌لا۲‌ـ‌دو۳ و سل۲‌ـ‌سی۲‌ـ‌رِ۳ است. برای مقایسه، تمپو و شیوهٔ اجرای این همراهی را در دو نسخه ثابت نگه دارید. هنوز دربارهٔ سازبندی یا بلندترشدن بخش‌ها تصمیم تازه‌ای نگیرید.

چهار نت سیاه در میزان چهارچهارم با کلید کوبه‌ای

این میزان چهار ضرب سیاه دارد و ارتفاع مشخصی برای صداها تعیین نمی‌کند.

ملودی نخست چنین است. میزان اول: می۴ سیاه، سل۴ سیاه، دو۵ سفید. میزان دوم: دو۵ سیاه، لا۴ سیاه، می۴ سفید. میزان سوم: فا۴ سیاه، لا۴ سیاه، دو۵ سفید. میزان چهارم: سی۴ سیاه، لا۴ سیاه، سل۴ سفید. در میزان چهارم، لا عضو آکورد سل ماژور نیست؛ بین سی و سل با حرکت پله‌ای می‌آید و روی ضرب دوم قرار دارد، پس در این نمونه نت گذر است. باقی نت‌ها عضو آکورد زمان خود هستند.

ملودی دوم: میزان اول دو۴ سفید، می۴ سیاه، سل۴ سیاه؛ میزان دوم لا۴ سفید، می۴ سیاه، دو۴ سیاه؛ میزان سوم لا۴ سیاه، سل۴ سیاه، فا۴ سفید؛ میزان چهارم سل۴ سفید، سی۴ سیاه، رِ۵ سیاه. این بار سلِ میزان سوم، میان لا و فا نت گذرِ غیرآکوردی است. هر چهار میزان باز هم چهار ضرب دارند. با آکوردهای یکسان، جای نت کشیده، مسیر ملودی و پایان جمله تغییر کرده‌اند؛ بنابراین توالی آکورد به‌تنهایی آهنگ نهایی را تعیین نمی‌کند.

چه وقت باید مسیر شروع را عوض کرد

اگر هر بار از آکورد شروع می‌کنید و همهٔ ملودی‌ها همان شکل انگشتان دست را دنبال می‌کنند، یک بار ساز را کنار بگذارید و یک جمله بخوانید. اگر ملودی‌های زیادی دارید ولی در افزودن همراهی متوقف می‌شوید، برای تمرین، فقط دو آکوردِ ممکن را زیر یک نت کشیده مقایسه کنید. تغییر مسیر قرار نیست عادتِ قبلی را باطل کند؛ محدودیت تازه می‌تواند پرسشی را آشکار کند که در عادت همیشگی نمی‌شنیدید.

گاهی مشکل از نقطهٔ شروع نیست، از تصمیم‌های زیادِ هم‌زمان است. انتخاب صدا، ریتم درام، تنظیم، هارمونی و ملودی در یک لحظه می‌تواند مقایسه را دشوار کند. یک بُعد را موقتاً ثابت نگه دارید. مثلاً با صدای ساده و شدت یکنواخت کار کنید تا بتوانید دربارهٔ طول جمله تصمیم بگیرید. بعد از روشن‌شدن ساختار، بازگرداندن رنگ‌ها و تغییر شدت هدفمندتر خواهد بود. برای شنیدن نقش فاصلهٔ خالی، در یک نسخه ضرب چهارمِ یک میزان را به سکوت سیاه تبدیل کنید و مجموع چهار ضرب را نگه دارید. اکنون فقط فرصت تنفس پیش از میزان بعد را مقایسه می‌کنید.

دو نت سیاه با جهت‌های مخالف دسته و یک سکوت سیاه روی حامل بدون کلید

نت سیاه و سکوت سیاه در چهارچهارم هر دو یک ضرب زمان می‌گیرند؛ سکوت به معنی حذف زمان نیست.

تمرین کلاسی بدون مسابقهٔ استعداد

جلسه را به دو دور تقسیم کنید. در دور اول، به همهٔ هنرجویان ملودی دو میزانیِ بخش سوم را بدهید و از آنها دو همراهی بخواهید. در دور دوم، چهار آکوردِ بخش پنجم را بدهید و از هر نفر دو خط ملودی بخواهید. تعداد نت‌ها یا پیچیدگی آکوردها را امتیاز خلاقیت ندانید. سؤال اصلی این است که هر نفر چه انتخابی کرده و چه تفاوتی را در نتیجه می‌شنود.

برای هنرجوی مبتدی، می‌توان فقط یک میزان را مقایسه کرد یا نت‌های همراهی را معلم بنوازد. برای فرد باتجربه‌تر، همان ملودی را با زمان تغییر آکورد متفاوت امتحان کنید. خانواده می‌تواند نقش شنونده را داشته باشد و دربارهٔ بخشی که به یادش مانده یا پایانِ واضح‌تر گزارش بدهد. لازم نیست از پاسخ یک شنونده نتیجه بگیریم کدام روش برای تمام آیندهٔ هنرجو مناسب‌تر است.

در مقایسهٔ دو مسیر، وقت و امکانات مشابه در نظر بگیرید. اگر برای ملودی‌اول ده دقیقه و برای آکورد‌اول یک ساعت صرف کرده‌اید، تفاوت نتیجه فقط به نقطهٔ شروع مربوط نیست. یک بار با زمان کوتاهِ برابر، فقط طرحِ دو میزان را بسازید و در دور بعد به هر دو فرصت بازبینی بدهید. سرعتِ رسیدن به طرح و کیفیتِ نسخهٔ بازبینی‌شده را جدا یادداشت کنید. روشی که سریع‌تر ایده می‌دهد ممکن است برای پرداختِ نهایی به کار بیشتری نیاز داشته باشد، و این به‌خودی‌خود ضعف آن روش نیست.

از شروع کوچک تا انتخاب نسخهٔ نهایی

در پایان تمرین، چهار فایل کوتاه و یک یادداشت نگه دارید. بنویسید از چه چیزی شروع کرده‌اید، چه چیزهایی ثابت مانده و کدام تصمیم را بعداً تغییر داده‌اید. اگر نسخه‌ای را کنار می‌گذارید، دلیل مشخص بدهید: «باس با محل تنفس جمله هم‌زمان نبود» یا «ملودی دوم روی همان آکوردها پایان بازتری داشت». برچسب‌های مبهمی مانند حرفه‌ای یا آماتور، مسیر ویرایش بعدی را نشان نمی‌دهند.

شروعِ درست، اجازهٔ تغییر می‌دهد. می‌توانید امروز با ملودی و فردا با آکورد آغاز کنید و در هر دو حالت به قطعه‌ای منسجم برسید. آنچه قابل تمرین است شنیدن رابطه‌ها، ثبت نسخه‌ها و توضیح انتخاب‌هاست. در هنرآموز، مقایسهٔ دو مسیرِ ساختن، فرصتی است تا هنرجو ابزارهای بیشتری برای ادامه‌دادن ایده داشته باشد و از اولین تصمیم خود یک قانون همیشگی نسازد.

برای مطالعهٔ بیشتر

ساخت ملودی مستقل از همراهی در درس مارک سیموس

نقش زمان تغییر آکورد در ساخت جمله

منابع تصاویر

1. نواختن ساز کلاویه‌ای؛ Gabriel Barletta؛ CC0

2. حرکت ملودی؛ Kevin Martin؛ CC BY 4.0

3. آکورد دو ماژور؛ Bryan Derksen; Mütze; McSush؛ Public domain

4. چهار سیاه در چهارچهارم؛ Chelsey Hamm؛ CC BY-SA 4.0

5. نت سیاه و سکوت سیاه؛ Bastique; Leonel Sohns؛ CC BY-SA 3.0