شنیدن کرن و سری با شش تمرین مقایسه و مدل آموزشی ۵۰ سنتی
با نمونه‌های مصنوعی و کنترل‌شده، تغییرهای کوچک ارتفاع را مقایسه کنید؛ بدون یکسان‌گرفتن این مدل با فواصل واقعی موسیقی ایرانی.
کرن و سری از نشانه‌های تغییر ارتفاع نت در نت‌نویسی موسیقی ایرانی‌اند. این درس فقط گوش را برای شنیدن تغییرهای کوچک آماده می‌کند. تمام نمونه‌ها مصنوعی و بر پایهٔ جابه‌جایی ثابت ۵۰ سنت ساخته شده‌اند؛ این یک انتخاب آموزشی است، نه ادعای کوک همگانی موسیقی ایرانی. مقدار دقیق فواصل در اجرای واقعی می‌تواند با زمینهٔ موسیقایی، شیوهٔ اجرا و تفسیر نوازنده تغییر کند. این تمرین‌ها ردیف، گوشه یا هویت دستگاه را آموزش یا تشخیص نمی‌دهند.
سطح تمرین مقدماتی؛ پس از تمرین تشخیص بالاتر و پایین‌تر
پیش از شروع
کرن ارتفاع نتِ مبنا را پایین می‌آورد و سری آن را بالا می‌برد. در قرارداد همین صفحه، کرن را ۵۰ سنت پایین‌تر و سری را ۵۰ سنت بالاتر می‌سازیم. در کوک معتدل دوازده‌قسمتی، یک نیم‌پرده ۱۰۰ سنت است؛ پس فاصلهٔ آموزشی ما نصف آن است.
مبنا در هر مقایسه دوباره پخش می‌شود؛ تشخیص نام مطلق نت لازم نیست. از هدفون یا بلندگوی واضح با صدای ملایم استفاده کنید. بلندکردن صدا کمکی به شنیدن فاصلهٔ کوچک نمی‌کند. برای شناخت بهترِ مقایسه با نت مبنا، مقالهٔ گوش نسبی و شنیدن صدا در نسبت با مرجع را بخوانید.
از پیانوی معمولی یا گیتار با پرده‌بندی معمول انتظار بازتولید مستقیم این مثال‌ها را نداشته باشید. لازم نیست کوک ساز را تغییر دهید یا روی ساز بدون پرده محل انگشت را حدس بزنید. پاسخ کتبی «بالاتر»، «پایین‌تر» یا «برابر» کافی است.
در ساخت فایل‌ها، لا۴ برابر ۴۴۰ هرتز و نت‌های مبنا مطابق کوک معتدل دوازده‌قسمتی‌اند. تغییر ۵۰ سنت با نسبت فرکانسی ۲ به توان یک‌بیست‌وچهارم اعمال می‌شود. این روشِ ساخت نمونه، اندازه‌گیری اجرای یک استاد یا معرفی یک نظام واحد برای موسیقی ایرانی نیست.
روش تمرین
چهار کلیک در ثانیه‌های صفر تا سه آماده‌سازی‌اند؛ سپس کلیک قطع می‌شود. هر صدای این درس یک ثانیه است. سکوت‌ها فرصت مقایسه و نوشتن‌اند.
یک بار گوش دهید و پاسخ را بنویسید؛ بار دوم بررسی کنید. برای پاسخ نامطمئن علامت سؤال بگذارید. پاسخ‌نامه پس از شش تمرین است.
دامنهٔ سیگنال و جنس صدا ثابت‌اند؛ ارتفاع را مقایسه کنید. ترتیب فایل در پخش مجدد عوض نمی‌شود؛ حفظ جواب را با تشخیص شنیداری اشتباه نگیرید.
دکمهٔ پخش هر نمونه زیر تصویر تمرین خودش است.
تمرین ۱ جهت تغییر در دو جفت
در دو جفت صدا، دومی را با اولی مقایسه کنید: «بالاتر» یا «پایین‌تر»؟ نام نت لازم نیست.
جفت اول در ثانیه‌های ۴ و ۶ و جفت دوم در ۱۰ و ۱۲ شروع می‌شود. هر صدا یک ثانیه است. پس از جفت دوم، تا پایان فایل فرصت ثبت پاسخ دارید.
مدت فایل ۱۸ ثانیه است.
تمرین ۲ تغییر یا تکرار دقیق
در چهار جفت، صدای دوم ممکن است پایین‌تر، بالاتر یا برابر باشد. برای هر جفت یکی از این سه پاسخ را ثبت کنید.
جفت‌ها در ثانیه‌های ۴، ۱۰، ۱۶ و ۲۲ شروع می‌شوند؛ صدای دوم هر جفت دو ثانیه بعد می‌آید. اگر تفاوتی نمی‌شنوید، گزینهٔ برابر را هم در نظر بگیرید.
مدت فایل ۲۹ ثانیه است.
تمرین ۳ مرتب‌کردن سه ارتفاع
در دو گروه سه‌صدایی، صداها را به ترتیب شنیدن ۱، ۲ و ۳ بنامید؛ سپس شماره‌ها را از بم‌ترین به زیرترین مرتب کنید.
گروه اول در ثانیه‌های ۴، ۶ و ۸ و گروه دوم در ۱۴، ۱۶ و ۱۸ است. لازم نیست بگویید صداها چه نامی دارند. فقط جای هر صدا نسبت به دو صدای دیگر را مقایسه کنید.
مدت فایل ۲۵ ثانیه است.
تمرین ۴ پیدا کردن نت تغییرکرده در جمله
دو جملهٔ چهارنُتی می‌شنوید. در دومی فقط یک نت نسبت به جایگاه متناظر در اولی تغییر کرده است. شمارهٔ نت و جهت تغییر را بنویسید.
جملهٔ اول از ثانیهٔ ۴ و جملهٔ دوم از ثانیهٔ ۱۲ آغاز می‌شود. نت‌های هر جمله پشت سر هم و هرکدام یک ثانیه‌اند. شماره‌گذاری را در هر جمله از یک شروع کنید؛ به جمله‌ها نام دستگاه ندهید.
مدت فایل ۲۱ ثانیه است.
تمرین ۵ همان اندازهٔ تغییر روی مبناهای تازه
چهار جفت با نت‌های آغازین متفاوت می‌شنوید. هر بار صدای دوم را فقط با صدای اول همان جفت مقایسه کنید و جهت را بنویسید.
جفت‌ها در ثانیه‌های ۴ و ۶، ۱۰ و ۱۲، ۱۶ و ۱۸، و ۲۲ و ۲۴ می‌آیند. صدای دوم جفت قبلی را معیار جفت بعدی نگیرید؛ هر گروه مرجع مستقل دارد.
مدت فایل ۲۹ ثانیه است.
تمرین ۶ نگه‌داشتن مرجع در حافظه
در هرکدام از سه گروه، یک مرجع و پس از پنج ثانیه سکوت، سه صدای مقایسه‌ای می‌آید. کدام برابر مرجع است؟ جهت دو صدای دیگر را هم بنویسید.
مرجع‌ها در ثانیه‌های ۴، ۲۰ و ۳۶ شروع می‌شوند. سه صدای بعدی هر گروه به‌ترتیب در ۱۰، ۱۲، ۱۴؛ سپس ۲۶، ۲۸، ۳۰؛ و سپس ۴۲، ۴۴، ۴۶ هستند. هر گروه را جدا شماره‌گذاری کنید و در سکوت، ارتفاع مرجع را در ذهن نگه دارید.
مدت فایل ۵۲ ثانیه است.
پاسخ ها و راهنمای خودارزیابی
اگر هنوز شش تمرین را انجام نداده‌اید، فعلاً این بخش را نخوانید. ابتدا پاسخ یا اجرای خود را ثبت کنید؛ سپس با توضیح‌ها مقایسه کنید. در تمرین‌های خلاقانه، جواب نمونه تنها پاسخ ممکن نیست.
پاسخ تمرین ۱
جفت اول پایین‌تر، معادل کرنِ ۵۰ سنتی در این درس؛ جفت دوم بالاتر، معادل سریِ ۵۰ سنتی است. مبنای هر دو دو۴ است.
پاسخ تمرین ۲
به‌ترتیب بالاتر، برابر، پایین‌تر، برابر. مبنای همه ر۴ است. اولی سری و سومی کرنِ آموزشی دارد؛ در دومی و چهارمی تغییری اعمال نشده.
پاسخ تمرین ۳
گروه اول از بم به زیر: ۲، ۱، ۳؛ گروه دوم: ۳، ۲، ۱. فاصلهٔ ارتفاع‌های مجاور ۵۰ سنت و دو سر گروه ۱۰۰ سنت است.
پاسخ تمرین ۴
نت دوم، ۵۰ سنت پایین‌تر است. اولی دو۴، ر۴، می۴، ر۴؛ دومی دو۴، رِ کرنِ آموزشی، می۴، ر۴ است. نت چهارم تغییر نکرده.
پاسخ تمرین ۵
بالاتر، پایین‌تر، پایین‌تر، بالاتر؛ یعنی سری، کرن، کرن، سری در این مدل. مبناها دو۴، می۴، سل۴ و لا۴ و تمام تغییرها ۵۰ سنت‌اند.
پاسخ تمرین ۶
گروه اول: بالاتر، برابر، پایین‌تر. دوم: پایین‌تر، بالاتر، برابر. سوم: برابر، پایین‌تر، بالاتر. صداهای برابر به‌ترتیب دوم، سوم و اول‌اند؛ حافظهٔ ارتفاع هم در این تمرین نقش دارد.
نقشه زمانی نمونه ها
نقشهٔ زمانی هر شش فایل پس از پاسخ‌ها آمده است. محور افقی ثانیه از ابتدای فایل است و هر خط محل و مدت یک نت را نشان می‌دهد؛ ضرب‌های راهنما نمایش داده نشده‌اند. فاصلهٔ عمودی ردیف‌ها فقط ترتیب ارتفاع را نشان می‌دهد و اندازهٔ فاصلهٔ موسیقایی نیست. این تصویر حامل یا انگشت‌گذاری نیست. C یعنی دو، D ر، E می، F فا، G سل، A لا و B سی؛ عدد اکتاو را نشان می‌دهد. علامت # یعنی دیز، b یعنی بمل و +50c و −50c یعنی پنجاه سنت بالاتر یا پایین‌تر از نت نوشته‌شده. برای خوانایی، در نمودارهای شلوغ برچسب برخی ردیف‌ها حذف شده است. جزئیات اجرا و پاسخ درست در متن ملاک‌اند.
پس از تمرین
خطا بیشتر در جهت تغییر بود یا نگه‌داشتن مرجع؟ برای اولی به تمرین‌های یک و دو، برای دومی به شش برگردید. موفقیت در نمونهٔ ثابت، معیار توانایی اجرای موسیقی ایرانی نیست.
گام بعدی، شنیدن اجرای معتبر در زمینهٔ واقعی و کار با مدرس آشنا به همان شیوه است؛ نه یکسان‌گرفتن کرن و سری با تقسیم همگانی اکتاو به ۲۴ بخش مساوی.
درباره صداها و منابع
تمرین‌ها و نمودارهای این مقاله برای همین مجموعه تألیف شده‌اند. همهٔ نمونه‌های صوتی با تولید رایانه‌ایِ موج سینوسی ساخته شده‌اند و ضبط ساز واقعی یا صدای خواننده نیستند. این صداها فقط راهنمای ارتفاع، زمان‌بندی یا تفاوت دامنه‌اند و شیوهٔ فیزیکی نوازندگی یا آواز را نشان نمی‌دهند. مبنای فرکانس لا۴ برابر ۴۴۰ هرتز است. به‌جز نمونه‌های تغییر ریزپرده‌ای که صریحاً توضیح داده شده‌اند، نت‌ها در کوک دوازده نیم‌پردهٔ مساوی‌اند.
Unicode: پیشنهاد ثبت نشانه‌های کرن و سری، همراه توضیح دربارهٔ نابرابری فواصل اجرایی با تقسیم مساوی
Encyclopaedia Iranica: علینقی وزیری و زمینهٔ تاریخی نظریهٔ ربع‌پرده