ویژه هنرآموزان

خرک‌های سنتور چه می‌کنند و جابه‌جایی یک خرک چه چیزی را تغییر می‌دهد؟

سنتور ایرانی با دو ردیف خرک و ابزار کوک

نقش خرک سنتور در طول سیم، انتقال ارتعاش و رابطهٔ دو طرف را بشناسید؛ تفاوت جابه‌جایی خرک با کوک گوشی و یک تمرین کاغذی روشن.

خرک سنتور هم تکیه‌گاه سیم است، هم در تعیین طول بخش‌های مرتعش نقش دارد و هم ارتعاش را به صفحهٔ ساز منتقل می‌کند. بنابراین جابه‌جایی آن فقط یک نت را بالا یا پایین نمی‌برد. در مسیر یک سیم، کوتاه‌شدن یک طرف معمولاً با بلندشدن طرف دیگر همراه می‌شود؛ رابطهٔ دو صدا، تماس سیم با خرک و بار وارد بر صفحه نیز می‌تواند تغییر کند. به همین دلیل، حرکت‌دادن خرک را نباید جایگزین سادهٔ چرخاندن گوشی دانست.

سنتور ایرانی با دو ردیف خرک و ابزار کوک

در این مقاله، سازِ مرجع سنتور رایج ایرانی با خرک‌های آزاد روی صفحه است. نمونه‌های بزرگ‌تر، کروماتیک یا اهرم‌دار ممکن است سازوکار دیگری داشته باشند. هدف، فهمیدن کار خرک و تشخیص پرسش درست برای معلم یا سازنده است. تمرین‌های پیشنهادی با مشاهده، شنیدن و یک مدل کاغذی انجام می‌شوند؛ برای فهم اصل موضوع لازم نیست خرکِ سازتان را بدون آموزش حرکت دهید.

خرک چگونه با سیم و صفحه ارتباط برقرار می‌کند

در نوع رایج، چهار سیم هم‌صدا از روی هر خرک می‌گذرند. بالای خرک سطح تکیه‌گاه سیم‌ها قرار دارد و پایهٔ آن روی صفحه می‌نشیند. خرک ارتفاع لازم را برای مسیر سیم فراهم می‌کند و نیروی ارتعاشیِ سیم را به صفحه می‌رساند. بخش‌های مختلف صفحه و هوای درون بدنه نیز در صدای شنیده‌شده مشارکت دارند. خرک از نظر صوتی قطعه‌ای منفعل و بی‌اهمیت نیست.

سیم‌های عبوری از روی تیغهٔ خرک و پایهٔ متصل به صفحه

بالای خرک با سیم تماس دارد و پایهٔ آن روی صفحه تکیه می‌کند.

سیمِ تنها در مقایسه با صفحهٔ ساز سطح بسیار کوچکی برای حرکت‌دادن هوا دارد. خرک یکی از راه‌های ارتباط این دو است. در عین حال، هر چیزی که از سیم به خرک می‌رسد با همان شدت به صدا تبدیل نمی‌شود؛ پاسخ مکانیکی مجموعه به فرکانس وابسته است. به زبان ساده، خرک فقط بلندی صدا را تنظیم نمی‌کند و صفحه هم فقط یک بلندگوی بی‌تفاوت نیست.

از این توضیح نباید نتیجه گرفت که تعویض یا جابه‌جایی هر خرک الزاماً ساز را بهتر می‌کند. شکل، جرم، ارتفاع، تماس پایه و وضعیت صفحه با هم کار می‌کنند. قطعه‌ای که روی یک ساز نتیجهٔ مطلوب دارد ممکن است روی ساز دیگر همان اثر را نداشته باشد. وقتی صدایی زنگ اضافی یا ناپایداری دارد، تشخیص علت مقدم بر تغییر قطعه است.

یک سیم در دو سوی خرک دو طول متفاوت دارد

برای شنیدن پشت خرکِ سیم‌های سفید، از ادامهٔ همان سیم‌ها استفاده می‌شود. این بخش یک مجموعهٔ مستقل با گوشی‌های جداگانه نیست. خرک میان دو بخش قرار می‌گیرد و برای ارتعاش هر بخش نقش یک مرز مکانیکی دارد. این مرز در ساز واقعی کاملاً بی‌حرکت و ایده‌آل نیست، اما برای فهم مقدماتی می‌توان دو طولِ دو طرف را جدا در نظر گرفت.

در مدل سادهٔ سیمِ کشیده، اگر جنس، ضخامت و کشش یکسان بمانند، بخش کوتاه‌تر صدای زیرتری می‌دهد. اگر طول یک بخش نصف بخش دیگر باشد، فرکانس پایهٔ آن تقریباً دو برابر و فاصلهٔ دو صدا تقریباً یک اکتاو است. این رابطهٔ ساده توضیح می‌دهد چرا جای خرک برای نسبتِ صدای دو طرف اهمیت دارد؛ طول فقط یک عدد ظاهری در نقشهٔ ساز نیست.

رابطهٔ اکتاو در بخش‌های رایجِ سفید و پشت خرک کاربرد دارد، اما نباید آن را دربارهٔ دو طرف هر خرک، هر ردیف یا هر نوع سنتور به صورت خودکار فرض کرد. ابتدا باید بدانید کدام بخش‌ها در کوک و شیوهٔ اجرای همان ساز استفاده می‌شوند. حتی وقتی مقصد یک اکتاو است، تنظیم نهایی به شنیدن نیاز دارد؛ نسبت دقیقِ اندازه‌های هندسی به تنهایی تضمین‌کنندهٔ نتیجهٔ صوتی نیست.

حرکت در امتداد سیم دو طرف را با هم تغییر می‌دهد

دو سر یک خط شصت‌سانتی‌متری را روی کاغذ علامت بزنید. علامت خرکِ فرضی را جایی بگذارید که یک طرف چهل و طرف دیگر بیست سانتی‌متر باشد. فعلاً فرض می‌کنیم کشش ثابت است و سیم هیچ سختی اضافی ندارد. طول بلندتر دو برابر طول کوتاه‌تر است؛ پس بخش کوتاه در این مدل صدایی یک اکتاو بالاتر از بخش بلند می‌دهد.

اکنون فقط روی کاغذ، علامت خرک را یک سانتی‌متر به سوی انتهای بخش بلند ببرید. طول‌ها سی‌ونه و بیست‌ویک سانتی‌متر می‌شوند. بخش اول کوتاه‌تر و صدایش زیرتر می‌شود؛ بخش دوم بلندتر و صدایش بم‌تر. در این مثال فرضی، فرکانس بخش اول حدود ۲٫۶ درصد بیشتر و فرکانس بخش دوم حدود ۴٫۸ درصد کمتر می‌شود. نسبتِ آن‌ها دیگر دو به یک نیست. این عددها نسخهٔ حرکت خرک روی ساز نیستند.

این مدل دو نکته را آشکار می‌کند. نخست اینکه اثرِ یک جابه‌جایی در دو طرف هم‌جهت نیست. دوم اینکه همان مقدار تغییر طول، برای بخش کوتاه‌تر درصد بزرگ‌تری از طول را تشکیل می‌دهد. به همین دلیل، بی‌دقتی کوچک در موقعیت خرک می‌تواند در رابطهٔ دو طرف مهم باشد. روی ساز واقعی، تغییر زاویه و کشش و اصطکاک نیز دخالت دارند؛ پس نتیجه را نباید از این مدل، با دقت میلی‌متری پیش‌بینی کرد.

گوشی کوک و خرک دو پرسش متفاوت را پاسخ می‌دهند

چرخاندن گوشی عمدتاً کشش سیم را تغییر می‌دهد. اگر طول و دیگر شرایط ثابت بمانند، افزایش کشش فرکانس را بالا می‌برد. این تغییر می‌تواند بر هر دو طرف مرتبطِ همان سیم اثر بگذارد. در مدل ساده، بالا یا پایین‌بردن کشش به تنهایی نسبتِ دو طول را تغییر نمی‌دهد. بنابراین مسئلهٔ «هر دو طرف نسبت به مقصد بم‌اند» با مسئلهٔ «فاصلهٔ دو طرف درست نیست» یکسان نیست.

برای مثال، اگر یک طرف درست و طرف دیگر نامناسب شنیده شود، ممکن است نسبت طول‌ها نیاز به بررسی داشته باشد؛ اما این فقط یکی از احتمال‌هاست. نخست باید نتِ مورد انتظار، اکتاو، سیم شنیده‌شده و صحت تشخیص تیونر کنترل شوند. تماس نامناسب یا تفاوت میان سیم‌های گروه نیز می‌تواند برداشت را پیچیده کند. از یک مشاهدهٔ تنها نمی‌توان نتیجه گرفت که خرک حتماً باید حرکت کند.

در کار واقعی، تنظیم کشش و بررسی جای خرک از هم بی‌خبر انجام نمی‌شوند. فرد باتجربه پس از هر تغییرِ لازم، دو طرف و سیم‌های هم‌گروه را بازبینی می‌کند. اگر فقط یک سمت را به مقصد برسانیم و سمت دیگر را نشنویم، ممکن است مسئله در تمرین بعدی یا هنگام رفتن به پشت خرک ظاهر شود. برای همین، ثبت نتیجهٔ دو طرف از حفظ‌کردن یک جهتِ همیشگی برای حرکت مفیدتر است.

تغییر خرک می‌تواند بر یک گروه کامل اثر بگذارد

چهار سیمی که از یک خرک می‌گذرند از تکیه‌گاه مشترک استفاده می‌کنند. حرکت خرک طول بخش‌های هر چهار سیم را تحت تأثیر قرار می‌دهد، در حالی که با چرخاندن یک گوشی معمولاً کشش یک سیمِ مشخص را تغییر می‌دهیم. بنابراین اگر اختلاف فقط میان یکی از چهار سیم و سه سیم دیگر باشد، حرکت خرک راه مستقیمِ اصلاح همان اختلاف نیست.

پس از تغییر جای خرک، هم‌صدایی چهار سیم نیز باید شنیده شود. ممکن است اصطکاک و جزئیات تماس باعث شوند رفتار همهٔ آن‌ها دقیقاً یکسان نباشد. همچنین خودِ خرک باید درست بنشیند و تماس پایه با صفحه مناسب باشد. روی صفحهٔ زیر فشار، کج‌شدن یا لغزیدن نامناسب قطعه موضوعی صرفاً صوتی نیست و می‌تواند به سطح یا نظم اجزا آسیب بزند.

خرک‌های سنتور و تماس پایه‌های آن‌ها با صفحهٔ چوبی

وضعیت نشستن خرک روی صفحه نیز بخشی از بررسی ساز است.

خرک را برای آزمایشِ آزاد هل ندهید، به آن ضربه نزنید و با ابزار نامناسب از زیر سیم بیرون نکشید. این توصیه به معنی رازآلودبودن کوک نیست؛ معنی‌اش این است که بار مکانیکیِ موجود را باید شناخت. آموزش حضوری کمک می‌کند فرق میان مشاهدهٔ بی‌خطر، تنظیم لازم و تعمیر تخصصی روشن شود. اگر خرک کج یا لق به نظر می‌رسد، ابتدا وضعیت را به معلم یا سازنده نشان دهید.

جای خرک نقشهٔ دست و رنگ صدا را هم تحت تأثیر قرار می‌دهد

نوازنده در هر ناحیه، محل مناسب ضربهٔ مضراب را با چشم و دست پیدا می‌کند. جابه‌جایی خرک مرز ناحیه‌ها و فاصلهٔ محل ضربه از تکیه‌گاه را عوض می‌کند. بنابراین اگر دست در جای قبلی بماند، نسبتِ محل ضربه به طول مرتعش ممکن است تغییر کند. این موضوع می‌تواند بر احساس حرکت و رنگ شنیده‌شده اثر بگذارد، حتی پیش از آنکه دربارهٔ درست یا نادرست بودن نت قضاوت کنیم.

رنگ صدا از یک علت واحد نمی‌آید. جنس و وضعیت مضراب، شدت ضربه، سیم، خرک و صفحه در آن سهم دارند. اگر پس از تنظیم، صدایی روشن‌تر شنیده شد، نمی‌توان بدون کنترل دیگر عوامل گفت این اثر حتماً از جنس خرک یا موقعیت جدید آن بوده است. در مقایسهٔ آموزشی، همان نت و همان ناحیه را با ضربه‌ای نزدیک به اجرای قبلی بشنوید.

در برخی سنتورهای طراحی‌شده با اهرم یا سازوکار تغییر طول، بخش‌هایی از این کار به اجزای دیگری سپرده شده است. عکسِ یک ساز اهرم‌دار نباید به عنوان نقشهٔ تنظیم سنتور معمولی استفاده شود. پیش از دنبال‌کردن آموزش تصویری، تعداد خرک، نوع ساز و سازوکار تغییر صدا را تطبیق دهید. شباهت ظاهریِ سیم و بدنه کافی نیست که دستور کار یکی را روی دیگری اجرا کنیم.

نمای نزدیک ساز اهرم‌دار طراحی‌شده توسط کوروش زولانی و محسن بهراد

این نمونه اهرم و سازوکار تغییر طول دارد؛ دستور تنظیم آن با سنتور معمولی یکسان نیست.

مشاهده‌ای که بدون حرکت خرک انجام می‌شود

از معلم بخواهید یک خرک از ردیف سیم‌های سفید را انتخاب کند و گروهِ مرتبط را نشان دهد. مسیر همان سیم‌ها را با چشم دنبال کنید؛ به جای گذاشتن دست میان سیم‌ها، روی عکسِ ساز یا کاغذ دو طرف را مشخص کنید. سپس معلم صدای بخش اصلی و پشت خرک را جدا بنوازد. شما نام و اکتاوِ مورد انتظار هر طرف را بنویسید و نسبت شنیده‌شده را توصیف کنید.

نمای سیم‌ها و خرک‌های سنتور در کنار دست نوازنده

برای شناخت خرک، ابتدا مسیر یک گروه سیم و ناحیه‌های قابل نواختن آن را دنبال کنید.

بار دوم به صدای کل گروه گوش دهید. آیا چهار سیم مانند یک صدای پایدار شنیده می‌شوند یا موجی در طنین هست؟ این مشاهده را از فاصلهٔ دو طرف جدا ثبت کنید. ممکن است فاصلهٔ کلی قابل قبول باشد اما هم‌صداییِ درون گروه نیاز به تنظیم داشته باشد. دو ستون ساده با عنوان «درون گروه» و «رابطهٔ دو طرف» کمک می‌کند مسئله‌ها با هم مخلوط نشوند.

اگر معلم برای خودِ ساز تنظیمی لازم تشخیص داد، می‌توانید اجرای قبل و بعد را در جای ثابت ضبط کنید. از او بخواهید توضیح دهد چه چیزی تغییر کرد و کدام بخش‌ها دوباره بررسی شدند. این یک مشاهدهٔ هدایت‌شده است؛ لازم نیست برای تولید نمونهٔ آموزشی، ساز سالم را عمداً از تنظیم خارج کنید. خروجی مطلوب، فهم علت و نتیجهٔ یک کار واقعی است.

از نشانهٔ شنیداری به تصمیم درست برسیم

وقتی فقط یک سیم از گروه متفاوت شنیده می‌شود، نخست مسئلهٔ همان سیم و کشش آن بررسی می‌شود. وقتی رابطهٔ دو طرف نامناسب است، طول‌ها و تماس‌ها نیز وارد بررسی می‌شوند. وقتی خرک کج، صفحه آسیب‌دیده یا صدا همراه با زنگ تازه است، موضوع ممکن است فراتر از کوک معمول باشد. این دسته‌بندی به شما جهت می‌دهد، اما جای تشخیص حضوری را نمی‌گیرد.

در پایان باید بتوانید به جای «این خرک را کمی ببرم آن طرف؟» بگویید «این گروه در سمت اصلی چنین صدایی دارد، پشت خرک چنین صدایی دارد و اختلاف در این بخش شنیده می‌شود». در هنرآموز، همین توصیف دقیق می‌تواند نقطهٔ شروع آموزش کوک و شناخت ساز باشد. خرک کوچک است، اما در چند رابطهٔ مهم مشارکت دارد؛ شناخت آن از دنبال‌کردن مسیر سیم و شنیدن هر دو طرف آغاز می‌شود.

برای مطالعهٔ بیشتر

ساختار و کوک سنتور از زبان نوازنده و پژوهشگر

بررسی ساختار و تحلیل صوت سنتور

منابع تصاویر

1. سنتور و ابزار کوک؛ Allauddin؛ CC BY-SA 3.0

2. نمای نزدیک خرک‌ها و سیم‌های سنتور؛ Stephan Röhl / Heinrich-Böll-Stiftung؛ CC BY-SA 2.0

3. خرک‌ها و صفحهٔ سنتور؛ Dena Barmas / PersianDutchNetwork؛ CC BY-SA 3.0

4. ساز اهرم‌دار زولانی و بهراد؛ Giftzwerg 88؛ CC BY-SA 3.0

5. سنتور و مضراب در دست نوازنده؛ gurmatsangeetorg؛ CC BY 2.0