آشنایی با ساز دف + معرفی اجزا و ساختمان دف

هنرجویان و علاقه مندان موسیقی ، علی الخصوص اونهایی که قصد یادگیری موسیقی ایرانی و سازهای کوبه ای را دارند ، همواره دغدغه ی داشتن یک ساز خوب در ذهنشان بوده است . اینکه مشخصات ظاهری یک ساز خوب چیست ؟ آیا یک ساز خوب و مناسب برای شرایط امروز من ، حتما یک ساز گرانقیمت است ؟ یا برای شروع باید چه نوع سازی و از کجا تهیه کنم ؟

خیلی وقت ها شده که هنرجویان تمام نکات برای خرید یک ساز خوب را در اینترنت جستجو کرده اند ، اما در مطابقت آن با ساز مورد نظرشان مشکل داشته اند . برای یک خرید موفق و حتی شروع یادگیری ، نیاز است هنرجو ابتدا با ساختمان و اجزاء آن چیزی که قرار است خریداری کند آشنا شده و بعد نسبت به تهیه ی آن اقدام کند .

در این مقاله ، سعی کرده ایم شما را به صورت عملی با اجزاء مختلف ساز دف ، این ساز حماسی و خوش صدای موسیقی ایران آشنا کنیم .

آشنایی با ساز دف

در تاریخ آمده که اولین سازهای ساخت دست بشر ، سازهای کوبه ای هستند . ساز دف هم مانند دیگر سازهای کوبه ای در جهان ، علاوه بر قدمت ، در فرهنگ و هنر کشورمان جایگاه بسیار ارزنده ای دارد . دف با صدای حماسی – عرفانی خودش در تکنوازی ها ، گروه نوازی های موسیقی مقامی ، ردیف دستگاهی و محلی ایران بسیار پرکاربرد است .

ساز دف ، شکل دایره ای دارد . دف از یک حلقه ی چوبی ساخته شده است . بر روی این حلقه ، پوستی نازک کشیده شده و داخل آن هم حلقه های به هم متصل قرار گرفته است . دف با ضربه ی انگشتان دو دست نوازنده بر روی پوست ساز بصدا درآمده و با تکان خوردن همزمان حلقه های زنجیر وار داخل آن ، صدایی بسیار گوش نواز تولید می گردد .

ساز دف در بین بانوان بسیار پرطرفدار است ، و این محبوبیت باعث شده تا خانم های زیادی جهت یادگیری دف اقدام کنند .

چرا باید اجزاء و ساختمان دف را بشناسیم ؟

آشنایی با ساختمان دف ، اولین راهنمای شما برای یک انتخاب هوشمندانه و دقیق است . برای خرید بهترین ساز دف ، دانستن جزئیات و قسمت های مختلف این ساز به خریدار کمک می کند تا مناسبترین نوع ساز را بر اساس بودجه ی خود و همچنین نیاز آموزشی ، تهیه کند .

البته دف ، ساختمان زیاد پیچیده ای به نسبت دیگر سازهای ایرانی علی الخصوص سازهای ملودیک ندارد و این می تواند تصمیم گیری را ساده تر نماید . پس در این مقاله با هم اجزاء و قسمت های مختلف ساز دف را مرور کنیم .

کمانه دف ( کلاف اصلی )

کلاف اصلی حلقه ای استوانه ای است که از جنس چوب ساخته می شود که عرض و ضخامت مشخصی دارد و این ساختمان اصلی دف است . عرض این کلاف بین 5 تا 6 سانتی متر بوده و قطر دایره ای ساز دف هم بین 50 تا 55 سانتی متر است .

ضخامت کلاف اصلی ( کمانه ) :

ضخامت کمانه یا همان کلاف اصلی از قسمت اتصال به پوست حدود 2 تا 3 میلیمتر است و از قسمت پشت ساز به حدود یک و نیم سانتیمتر می رسد . سازهای دف با دو نوع کمانه ساخته می شود ، یا کمانه تک کمه و یا کمانه دو کمه : 

• 1 - کمانه تک کمه : نوع اول کمانه تک کمه است . سازهایی که با کمانه تک کمه ساخته می شود شامل یک ورقه چوب با ضخامت 1.5 سانتیمتر است . 
• 2 - کمانه دو کمه : نوع دوم کمانه ها ، کمانه دو کمه است . سازهای با این نوع کمانه از دو لایه چوب ساخته می شود . ضخامت هرلایه دقیقا نصف ضخامت نوع قبلی که 1.5 سانتیمتر بود ، هست . وقتی دو لایه چوب قرار می گیرد مجموعاً 1.5 سانتیمتر ضخامت تشکیل می شود .

ساز با کمانه یک کمه سبک تر از دو کمه است اما در عوض سازی که دو کمه ساخته می شود در مقابل فشاری که پوست به چوب وارد می کند مقاومت بیشتری دارد و کج هم نمی شود . سبکی یا سنگینی ساز هم بر اساس فیزیک شما و با مشورت استاد هم می تواند در خرید ساز موثر باشد .

پوست دف

 یکی از مهمترین قسمت های دف پوست آن است . پوست دو نوع مصنوعی و طبیعی دارد . پوست طبیعی از حیواناتی نظیر ماهی ، بز ، بزکوهی ، میش ، گوسفند و آهو ساخته می شود . در بین این تعداد پوست ، بز و میش به علت داشتن صدای دلنواز و زیبا از همه بهتر هستند . پوست طبیعی باید کاملا خشک شده باشد و زمان دباغی ضخامت تمامی نواحی آن یکسان باشد . پوست های طبیعی نسبت به مصنوعی گران تر هستند و صدای بهتری دارند .

اما بسیاری از نوازندگان دف به طرف پوست های مصنوعی می روند زیرا این نوع پوست حین اجرا از کوک خارج نمی شوند و رطوبت هوا تاثیری بر آن ها نمی گذارد.

طوق دف

 طوق دف ها دو نوع است . طوق پهن و طوق باریک . اگر شما هنرجویی هستید با دستان بزرگ ، دقت کنید حتما سازی با طوق پهن را انتخاب کنید و چنانچه دستان شما کوچک و ظریف است یک دف با طوق باریک را برای خرید برگزینید . دف با طوق باریک ، سبک تر است و باعث می شود هنرجوی مبتدی هنگام تمرین خسته نشود .

گُل میخ های دف  

 بعد از اینکه پوست را با سریش ( نوعی چسب ) بر روی کلاف چسباندند ، روی آن را با تعدادی گل میخ که شباهت زیادی به پونز دارد می کوبند . اینکار برای محکم شدن پوست بر روی ساز است .

زنجیر یا حلقه های دف  

زنجیر ها ، حلقه هایی از جنس آهن مس و یا برنج هستند . قطر آن ها تقریبا دو سانتی متر است . این حلقه ها به صورت چهارتایی روی قلاب ها نصب می شوند . وقتی نوازنده ساز می زند این حلقه ها بخشی از صدای تولید شده هستند .

قلاب های دف   

زمانی که داخل کلاف اصلی یا همان کمانه دف را نگاه می کنیم ، میخ هایی را می بینیم که با فاصله و زاویه ای مشخص از هم قرار دارند . همانطور که در تصویر بالا مشاهده می کنید بر روی این قلاب ها زنجیرهای دف نصب می شوند .

دستگیره یا شصتی دف    

در قسمت انتهای کلاف روی قسمت پشت چوب ، یک فرو رفتگی است که محل قرار گرفتن انگشت شصت می‌باشد و به همین علت به آن شصتی هم گفته می شود .

کاور دف

کاورها ، برای دف ، هم نقش محافظ دارد و هم کیف خوبی برای نقل و انتقال است . سالهای سال جنس و طرح کاورها تنوع زیادی نداشته و اغلب آن را با رنگ مشکی ساده می شناختیم . این روزها انواع کاور دف ، برای سلیقه ها و کاربردهای مختلف ساخته شده و در دسترس است . مرسوم ترین کاورهای دف ، سافت کیس است و کمتر برای دف از هاردکیس استفاده می شود .

کاور های دف در سایزهای مختلف مناسب برای انواع دف ساخته شده است . از جنس برزنت گرفته تا جنس چرم و جنس کتان ، در این سافت کیس ها یا هارد کیس ها وجود دارد . این روکش ها باعث جلوگیری از ورود آبِ هنگام باران ، رطوبت و ورود گرد و غبار و در نهایت سلامت ساز در بلند مدت می شود .

برخی از این کاور ها دارای یک بند رو دوشی و یک بند دستی محکم است و برخی هم جیب بیرونی دارد که می توانید لوازم ضروری از جمله کتاب آموزشی ، نُت ، مترونوم و .... را در آن قرار دهید .