مبانی نظری

سازشناسی چیست و چرا فقط حفظ کردن وسعت سازها نیست؟

تصویرسازیِ ویولن و دفتر شنیداری برای بررسی ویژگی‌های اجرایی ساز

سازشناسی را با تولید صدا، رجیستر، نت نوشته و شنیده، قابلیت اجرا و نقش گروهی بشناسید؛ همراه با تمرین ساخت پروندهٔ شنیداری برای هر ساز.

سازشناسی یعنی بفهمیم یک ساز چگونه صدا می‌سازد، نوازنده چگونه آن صدا را تغییر می‌دهد و آن ساز در موقعیت واقعی چه کاری می‌تواند انجام دهد. دانستن بم‌ترین و زیرترین نت لازم است، اما جواب همهٔ پرسش‌ها نیست. ممکن است چهار نت همگی در وسعت ساز باشند، ولی اتصال سریع آن‌ها، اجرای آرامشان یا تکرار طولانی‌شان برای یک هنرجو دشوار باشد. هدف این مقاله آن است که بتوانید دربارهٔ یک ساز سؤال‌های دقیق بپرسید، صدایش را آگاهانه بشنوید و یک خط موسیقی کوتاه و قابل اجرا برایش پیشنهاد کنید.

نوازندگان زهی در جلوی صحنه و گروه‌های بادی و کوبه‌ای پشت آن‌ها در یک ارکستر سمفونیک

از نام خانواده به شیوهٔ تولید صدا برسیم

در تقسیم‌بندی رایج ارکستر، ویولن در خانوادهٔ زهی، فلوت در بادی چوبی و ترومپت در بادی برنجی قرار می‌گیرد. این نام‌ها نقشهٔ شروع‌اند، نه توصیف کامل جنس بدنه. فلوت کنسرت امروزی اغلب فلزی است، ولی همچنان در گروه بادی چوبی قرار می‌گیرد. برای شنیدن و نوشتن موسیقی، سؤال مفیدتر این است که چه چیزی مرتعش می‌شود و انرژی چگونه به آن می‌رسد. در ویولن، آرشه سیم را به حرکت درمی‌آورد و خرک و بدنه در انتقال این ارتعاش به هوای اطراف نقش دارند. در فلوت، جریان هوا با تشدیدهای هوای داخل ساز برهم‌کنش می‌کند.

این تفاوت را می‌توان بدون فرمول فهمید. نوازندهٔ ویولن هنگام کشیدن آرشه همچنان به سیم انرژی می‌رساند؛ بنابراین می‌تواند یک نت را نگه دارد و در طول آن شدت را تغییر دهد. یک نت زخمه‌ای پس از حمله معمولاً رو به افت می‌رود، مگر اینکه دوباره تحریک شود. نوازندهٔ فلوت برای ادامهٔ جمله به مدیریت نفس نیاز دارد. از این شناخت نباید نتیجه گرفت زهی «همیشه پیوسته» یا بادی «همیشه منقطع» است؛ هر دو خانواده امکانات گوناگونی برای اتصال و جداسازی نت‌ها دارند. سازشناسی امکان‌ها و شرط‌های آن‌ها را با هم می‌آموزد.

وسعت ممکن با منطقهٔ مناسب فرق دارد

وسعت ساز بازهٔ ارتفاع‌هایی است که می‌توان از آن گرفت. منطقه‌ای که یک بخش بیشتر در آن می‌ماند، دشواری و شخصیت اجرایی آن بخش را بهتر نشان می‌دهد. دو خط را تصور کنید که بم‌ترین و زیرترین نت یکسانی دارند: اولی بیشتر در میانه حرکت می‌کند و فقط یک بار به نت بالا می‌رسد؛ دومی تقریباً تمام مدت نزدیک همان حد بالاست. جدول وسعت این دو را یکسان می‌بیند، اما نوازنده چنین تجربه‌ای ندارد. مدت ماندن، سرعت، شدت، فاصلهٔ پرش‌ها و فرصت استراحت باید کنار نت‌ها خوانده شوند.

برای یک نمونهٔ روشن، ویولن با کوک معمول از سل۳ شروع می‌شود؛ سیم‌های آزاد بعدی ر۴، لا۴ و می۵ هستند. در این نوشته، دو۴ همان دوی میانی پیانو است. حد بالای ویولن به مهارت، پوزیسیون و استفاده از هارمونیک‌ها بستگی دارد؛ قرار دادن یک مرز بالا در جدول، مجوز سپردن آن ناحیه به هر هنرجویی نیست. فلوت کنسرت با پای دو معمولاً از دو۴ آغاز می‌شود و مدل دارای پای سی، سی۳ را نیز دارد. برای تمرین گروهی، نام دقیق مدل و منطقهٔ راحت همان نوازنده از یک عدد چاپ‌شده مفیدتر است.

ویولن آکوستیک از روبه‌رو و پهلو با چهار سیم و خرک

نت نوشته‌شده را از صدای شنیده‌شده جدا کنیم

در ویولن و فلوت کنسرت دو، نت معمولاً در همان ارتفاعی شنیده می‌شود که نوشته شده است. این وضعیت در همهٔ سازها یکسان نیست. برای نمونه، در کلارینت سی‌بمل، دوی نوشته‌شده به صورت سی‌بملِ یک پرده پایین‌تر شنیده می‌شود. اگر پیانو و کلارینت قرار است یک صدای واحد بزنند، کپی کردن همان نت روی دو خط بدون توجه به انتقال ممکن است آن‌ها را از هم دور کند. عبارت «کلارینت در سی‌بمل» دربارهٔ رابطهٔ نت نوشته و شنیده است، نه اینکه ساز فقط در گام سی‌بمل موسیقی اجرا می‌کند.

در نرم‌افزار نت‌نویسی، نمایش پارتیتور با صدای واقعی و نمایش انتقال‌یافته را از هم تشخیص دهید. برای شروع، یک نت کشیده را با نوازنده امتحان کنید و نام صدای شنیده‌شده را روی پیانو پیدا کنید؛ سپس پارت ساز انتقالی را با کمک مدرس بررسی کنید. این تمرین کوچک جلوی خطای بزرگی را می‌گیرد: ممکن است بازهٔ نت‌ها روی صفحه ظاهراً درست باشد، اما نتیجهٔ شنیداری گروه در ارتفاع دیگری قرار بگیرد. در برگهٔ سازشناسی خود، یک ردیف جدا به «نوشته در برابر شنیده» اختصاص دهید.

یک نت روی یک ساز هم فقط یک رنگ ندارد

رنگ صوتی به نام ساز خلاصه نمی‌شود. شدت اجرا، منطقهٔ صوتی، نحوهٔ آغاز نت، ویبراتو و تکنیک می‌توانند نتیجه را عوض کنند. روی ویولن، بعضی ارتفاع‌ها روی بیش از یک سیم قابل اجرا هستند و انتخاب سیم می‌تواند رنگ و مسیر انگشت‌گذاری را تغییر دهد. در فلوت نیز یک نت آرام و همان نت با شدت بیشتر الزاماً فقط از نظر بلندی تفاوت ندارند؛ ترکیب مؤلفه‌های صوتی هم می‌تواند تغییر کند. بنابراین عبارت «این ساز صدای نرم دارد» باید به یک نمونه و شرایط آن نمونه متصل شود.

نمای نزدیک ردیف کلیدهای فلوت کنسرت؛ پیکان قرمز به سمت سرساز اشاره می‌کند

کلیدها سوراخ‌های صوتی را باز و بسته می‌کنند؛ پیکان جهت سرساز را نشان می‌دهد.

برای آزمایش، از یک نوازنده بخواهید نت راحتی را سه بار اجرا کند: بار اول معمولی، بار دوم با شروع روشن‌تر و بار سوم با شروع ملایم‌تر. شما فقط توصیف شنیداری بنویسید: شروع کوتاه‌تر بود، صدای هوا بیشتر شنیده شد، پایان آهسته‌تر محو شد. اگر گفتید «غمگین‌تر»، آن را برداشت شخصی بنامید و کنارش توضیح دهید کدام ویژگی شنیداری باعث این برداشت شد. این کار واژگان شما را دقیق می‌کند و مانع می‌شود یک ساز را همیشه غمگین، کودکانه، حماسی یا مناسب یک جنسیت تصور کنید.

سازشناسی یعنی شناخت حرکت و زمان

نوازنده نت‌ها را با بدن اجرا می‌کند. دست، زبان، لب، نفس و آرشه باید از یک وضعیت به وضعیت بعدی بروند. چهار نت منفرد ممکن است آسان باشند و توالی سریع همان چهار نت دشوار شود. همچنین فاصله‌ای که روی پیانو با یک حرکت ساده اجرا می‌شود، روی ساز دیگر ممکن است به تغییر سیم، تغییر پوزیسیون یا انگشت‌گذاری خاص نیاز داشته باشد. سؤال «این نت را داری؟» را با سؤال «این حرکت را در این سرعت و شدت چقدر راحت اجرا می‌کنی؟» کامل کنید.

انتهای آرشهٔ ویولن با برچسب چوب، مو، پاشنه، پیچ و پوشش محل گرفتن

در تصویر، Hair مو و Stick چوب آرشه است؛ بخش تیرهٔ پایین، پاشنه یا Frog نام دارد.

تمرین عملی این است که یک عبارت دو میزانی را در سرعت آرام بدهید و از نوازنده بخواهید جاهای راحت، نیازمند تمرین و نامناسب را مشخص کند. سپس فقط یک متغیر را تغییر دهید: سرعت را بیشتر کنید یا یک سکوت را بردارید. توضیح نوازنده را ثبت کنید، نه فقط درست یا غلط بودن اجرا را. اگر نسخهٔ اول روان و نسخهٔ دوم ناپایدار شد، هنوز نمی‌توان نتیجه گرفت ساز یا نوازنده ضعیف است؛ ممکن است طراحی جمله با امکانات فعلی اجرا سازگار نباشد. بازنویسی، بخشی از یادگیری سازشناسی است.

یک ساز را در گروه نیز بشناسیم

صدایی که در اتاق خلوت واضح است، ممکن است کنار چند ساز دیگر شنیده نشود. برای انتخاب ساز باید نقش آن را بدانیم: ملودی اصلی، خط پاسخ، همراهی، صدای کشیده یا تأکید ریتمیک. قرار دادن ملودی آرام فلوت در منطقهٔ بم، زیر همراهی متراکم و قوی، به صرف درست بودن وسعت جواب نمی‌دهد. گاهی ساده‌کردن همراهی، ایجاد فاصلهٔ زمانی بین ورودها یا جابه‌جایی منطقهٔ صوتی مؤثرتر از نوشتن علامت قوی‌تر برای ملودی است. تعادل نتیجهٔ رابطهٔ بخش‌هاست.

یک آزمایش دونفره انجام دهید. نفر اول چهار نت آرام بزند و نفر دوم ابتدا فقط یک صدای کشیدهٔ ملایم همراهش کند. بار دوم همراهی را به چند نت متحرک تبدیل کنید. شنونده پس از هر بار، بدون نگاه به نت، ملودی اصلی را زمزمه کند. اگر در نسخهٔ دوم نتوانست، جای شلوغ‌شدن بافت را پیدا کنید. برای اصلاح، فقط یکی از این کارها را انجام دهید: کاهش تعداد نت‌های همراهی، سکوت کوتاه در آن یا تغییر منطقهٔ آن. هدف، مقایسهٔ واقعی وضوح است، نه جمع‌آوری سازهای بیشتر.

برای سازهای ایرانی پرسش‌ها را دقیق‌تر کنیم

همین روش دربارهٔ تار، سه‌تار، کمانچه، سنتور، نی و سازهای دیگر کاربرد دارد، اما نباید اطلاعات یک ساز را بی‌بررسی به دیگری منتقل کرد. پیش از نوشتن، کوک فعلی، گونهٔ ساز، امکانات تغییر کوک، فاصله‌های مورد نیاز و شیوهٔ نت‌نویسی مورد استفادهٔ نوازنده را بپرسید. نام یک ساز لزوماً تمام این اطلاعات را تعیین نمی‌کند. در گروهی که بر دستگاه یا آواز مشخصی کار می‌کند، شناخت گوشه، جمله‌بندی و اجرای فاصله‌ها نیز اهمیت دارد؛ جدول نیم‌پرده‌های پیانو جای آن تجربه را نمی‌گیرد.

مثلاً برای نوشتن یک خط کوتاه برای سنتور، از روی تصویر عمومی ساز فرض نکنید همهٔ ارتفاع‌های مورد نظر در کوک فعلی حاضرند. برای نی نیز عبارت «بم‌ترین نت نی» بدون دانستن نوع و اندازهٔ ساز و قرارداد نام‌گذاری می‌تواند گمراه‌کننده باشد. راه عملی، گرفتن فهرست نت‌های قابل استفاده از همان نوازنده و امتحان عبارت کوتاه است. مدرس می‌تواند در یک جلسه سه پرسش را محور قرار دهد: این نسخه با چه کوکی اجرا می‌شود، کدام حرکت طبیعی است و کدام تغییر، هویت جمله را بهتر حفظ می‌کند؟

یک پروندهٔ یک‌صفحه‌ای بسازید

برای یک ساز در دسترس، برگه‌ای تهیه کنید که علاوه بر نام و تصویر، شش موضوع را پوشش دهد: تولید صدا، نت نوشته و شنیده، منطقهٔ راحت، شکل شروع و پایان، محدودیت حرکت و نقش در گروه. لازم نیست همهٔ سازهای جهان را هم‌زمان پوشش دهید. کنار هر جمله بنویسید آن را از راهنمای معتبر خوانده‌اید، از نوازنده شنیده‌اید یا در تمرین مشاهده کرده‌اید. این جداسازی ساده باعث می‌شود تجربهٔ یک فرد را قانون قطعی ساز ندانید و ادعای کتاب را نیز بدون شنیدن رها نکنید.

بعد، یک ملودی چهارنتی در محدودهٔ راحت بنویسید و برای آن دو اجرای متفاوت بخواهید: پیوسته و جدا. تعداد نت‌ها و سرعت ثابت بماند. ضبط کوتاه را گوش دهید و برای هر نسخه یک کاربرد فرضی پیشنهاد کنید؛ مثلاً معرفی جمله یا پاسخ کوتاه به آن. اگر فقط فایل نمونه دارید، این کار را با نمونه‌های معرفی رسمی ساز انجام دهید و محدودیت را بنویسید: هنوز دربارهٔ دشواری واقعی انگشت‌گذاری یا نفس با نوازنده گفت‌وگو نکرده‌اید. صدای مجازی برای مقایسه مفید است، ولی جای این اطلاعات را پر نمی‌کند.

نمای نزدیک دست نوازنده روی کلاویه‌های یک ساز الکترونیکی

چه نتیجه‌ای نشان می‌دهد واقعاً یاد گرفته‌ایم

پس از این تمرین‌ها باید بتوانید سه کار مشاهده‌پذیر انجام دهید: برای انتخاب یک ساز بیش از «نت‌ها در وسعتش هستند» دلیل بیاورید؛ یک مشکل اجرایی را با تغییر مشخص در جمله اصلاح کنید؛ و تفاوت دو اجرای همان ساز را با واژه‌های شنیداری توضیح دهید. حفظ کردن تاریخ، ساختمان و وسعت وقتی ارزشمندتر می‌شود که به این تصمیم‌ها کمک کند. خانواده نیز می‌تواند با پرسیدن «کدام نسخه واضح‌تر بود و چرا؟» همراه یادگیری شود، بدون اینکه با قضاوت دربارهٔ استعداد یا گرانی ساز، بحث را منحرف کند.

برای شروع در هنرآموز، به جای تهیهٔ فهرستی طولانی از سازهای ناشناخته، همین پرونده را برای ساز خود و یک ساز دیگر تکمیل کنید. دو نمونهٔ صوتی، یک عبارت کوتاه و پاسخ چند پرسش دقیق، پایهٔ بهتری برای ادامه می‌سازند. سازشناسی زمانی زنده می‌شود که اطلاعات نوشته‌شده به شنیدن، گفت‌وگو با نوازنده و تصمیم اجرایی برسد؛ آن وقت جدول وسعت به ابزار مفید تبدیل می‌شود، نه پایان درس.

برای مطالعهٔ بیشتر

آشنایی با سازها در آکادمی وین

آکوستیک ویولن در دانشگاه نیوساوت‌ولز

آکوستیک فلوت در دانشگاه نیوساوت‌ولز

منابع تصاویر

1. گروه سازهای ارکستر؛ Derek Gleeson.؛ CC BY-SA 3.0

2. بدنه و سیم‌های ویولن؛ Just plain Bill؛ CC0

3. کلیدهای فلوت؛ Petar Milošević; Gisbert K؛ CC BY-SA 4.0

4. اجزای آرشهٔ ویولن؛ Kbh3rd; Ironmagma؛ CC BY-SA 3.0

5. اجرای ساز کلاویه‌ای؛ Gabriel Barletta؛ CC0