توبا

ساختمان و قطعات اصلی

دهانی، لولهٔ ورودی، بدنهٔ پیچ‌خورده، مجموعهٔ دریچه‌ها، خم‌های کوک و ناقوس بخش‌های اصلی‌اند. در بعضی مدل‌ها پیستون‌ها بالا و پایین می‌روند و در بعضی دیگر اهرم‌ها دریچهٔ چرخشی را حرکت می‌دهند. آرایش دریچه‌ها ممکن است روبه‌بالا یا روبه‌جلو باشد. این تفاوت‌ها بر شیوهٔ نگه‌داشتن، دسترسی انگشتان و رسیدگی به ساز اثر دارند.

بسیاری از توباها بیش از سه دریچه دارند. دریچهٔ چهارم در سازهای متعارف مسیر بلندتری اضافه می‌کند و برای ناحیهٔ بم و بعضی انگشت‌گذاری‌های جایگزین کاربرد دارد. دریچه‌های بیشتر نیز ممکن است به دسترسی و کوک کمک کنند، اما تعداد بالاتر به‌تنهایی نشان‌دهندهٔ مناسب‌تر بودن ساز برای شما نیست. تنظیم و نقش هر دریچه باید برای مدل و کوک همان ساز شناخته شود.

در برخی سازها سامانهٔ جبران‌ساز به اصلاح بعضی ترکیب‌های دریچه در ناحیهٔ بم کمک می‌کند. این سامانه با صرفاً داشتن یک دریچهٔ اضافه یکسان نیست. هنرجوی تازه‌کار لازم نیست از روز نخست همهٔ جزئیات مکانیکی را حفظ کند، اما هنگام خرید باید بداند دقیقاً چه سازی را امتحان می‌کند و مدرس چگونه انگشت‌گذاری و نگهداری آن را آموزش خواهد داد.

صدای بم چگونه ساخته می‌شود

لب‌های نوازنده در تماس با دهانی می‌لرزند و جریان هوا را به نوسان تبدیل می‌کنند. این حرکت با تشدید هوای درون ساز همراه می‌شود. لولهٔ بلند و مسیر داخلیِ عمدتاً گشادشونده، بخشی از پاسخ و رنگ توبا را شکل می‌دهد. ناقوس بزرگ نیز در رفتار صوتی ساز نقش دارد؛ اما بزرگی ناقوس به‌تنهایی همهٔ تفاوت میان دو توبا را توضیح نمی‌دهد.

دریچه‌ها با وارد کردن مسیرهای اضافه، طول مؤثر لوله را تغییر می‌دهند. از سوی دیگر، نوازنده با یک انگشت‌گذاری ثابت می‌تواند چند نت از مجموعهٔ هارمونیک را تولید کند. بنابراین تغییر نت هم به انتخاب دریچه‌ها و هم به هماهنگی لب و هوا وابسته است. فشار دادن دکمهٔ درست، بدون تصور روشنِ صدای هدف، همیشه به همان نتی که می‌خواهید منجر نمی‌شود.

در صدای توبا، وضوح شروع و پایان نت اهمیت زیادی دارد. نت بمِ پرحجم اگر به‌موقع و متناسب با جمله شروع نشود، می‌تواند حرکت گروه را مبهم کند. این موضوع به معنای دستور عمومی برای زودتر زدن همهٔ نت‌ها نیست؛ نوازنده باید نتیجهٔ شنیداری را در همان فضا و کنار همان گروه بررسی کند. تمرین با ضبط و همراهی، رابطهٔ حرکت بدن و زمان شنیده شدن صدا را روشن‌تر می‌کند.

توبای سی بمل و دو و می بمل و فا

توبا نام یک اندازهٔ ثابت نیست. در تقسیم‌بندی رایج، توباهای سی‌بمل بم و دو را اغلب در گروه کنترباس و توباهای می‌بمل و فا را در گروه باس قرار می‌دهند. این نام‌گذاری‌ها دربارهٔ طول پایهٔ لوله و نقش خانوادگی‌اند؛ گسترهٔ عملی سازها هم‌پوشانی دارد. نباید تصور کرد که با انتخاب یک کوک، فقط به یک بخش محدود از موسیقی دسترسی دارید.

انتخاب کوک با سنت آموزشی و گروه مقصد ارتباط دارد. در بعضی محیط‌های ارکستری، توبای دو رایج است؛ در گروه‌های برنجی و سنت‌های دیگر، سی‌بمل یا می‌بمل جایگاه مهمی دارد. فا نیز در بخش‌هایی از رپرتوار و تک‌نوازی کاربرد دارد. هیچ‌کدام برای همهٔ کشورها، سبک‌ها و هنرجویان انتخاب برترِ همگانی نیستند. پیش از خرید، با مدرس و گروهی که احتمالاً در آن خواهید نواخت هماهنگ کنید.

نام‌هایی مانند سه‌چهارم یا چهارچهارم در توصیف اندازهٔ توبا به کار می‌روند، ولی این‌ها را نباید مانند اندازهٔ دقیق و استانداردِ یک وسیلهٔ صنعتی تفسیر کرد. دو ساز با برچسب اندازهٔ مشابه می‌توانند حس نگه‌داشتن و پاسخ متفاوتی داشته باشند. ارتفاع دهانی، پهنای بدنه، وزن و دسترسی به دریچه‌ها را در وضعیت واقعیِ نوازندگی بسنجید.

نت نوشته شده و صدای شنیده شده

در بخش بزرگی از رپرتوار ارکستری، توبا با کلید فا و در صدای واقعی نوشته می‌شود. یعنی اگر نت دو را می‌بینید، باید صدای دو شنیده شود، خواه ساز شما توبای دو باشد خواه سی‌بمل. در این حالت با عوض شدن کوک ساز، انگشت‌گذاری تغییر می‌کند. همین نکته یکی از تفاوت‌های مهم با عادت نت‌خوانی بعضی دیگر از سازهای بادی انتقالی است.

در برخی سنت‌های گروه برنجی، به‌ویژه شیوهٔ بریتانیایی، پارت‌های توبا می‌توانند با کلید سل و به صورت انتقالی نوشته شوند. بنابراین پیش از استفاده از یک جدول آموزشی، مشخص کنید نام نت‌ها در آن نوشته‌شده است یا صدای واقعی و برای کدام کوک تنظیم شده است. جدول ساز دیگر را بدون این بررسی کپی نکنید. مدرس باید این تفاوت را با چند مثال شنیداری روشن کند.

برای همهٔ توباها و نوازندگان نمی‌توان یک گسترهٔ ثابت اعلام کرد. نوع ساز، تعداد و تنظیم دریچه‌ها، مهارت، کیفیت موردنیاز و قطعه تعیین‌کننده‌اند. نت بسیار بمی که در یک ویدیو شنیده می‌شود، لزوماً نت مناسب نخستین درس نیست. محدودهٔ آغازین باید جایی باشد که هنرجو صدا را راحت و قابل‌کنترل تولید می‌کند؛ گسترش آن مرحله‌به‌مرحله انجام می‌شود.

توبا با یوفونیوم و سوزافون چه تفاوتی دارد

یوفونیوم از خویشاوندان نزدیک در خانوادهٔ بادی برنجی بم است، اما در کاربرد متعارف ساز مستقلی با نقش و رنگ خاص خود به شمار می‌رود. معمولاً کوچک‌تر است و بخش مهمی از فعالیتش در ناحیهٔ تنور قرار دارد. شباهت ظاهریِ لوله‌های پیچ‌خورده و ناقوس رو به بالا دلیل نمی‌شود هر ساز مشابهی را توبا بنامیم. در فروشگاه، نام و کوک دقیق را بپرسید.

سوزافون شکلی از خانوادهٔ توبا است که با بدنهٔ حلقه‌ای روی بدن قرار می‌گیرد و امروزه در گروه‌های رژه و اجراهای فضای باز بسیار دیده می‌شود. ناقوس بزرگ آن معمولاً رو به جلو قرار می‌گیرد. آرایش حلقه‌ای آن با توبای کنسرتی فرق می‌کند، هرچند اصول صدا و بخشی از مهارت‌های نوازندگی مشترک‌اند. اگر هدف شما اجرای نشسته در ارکستر است، فقط به دلیل حمل روی شانه سراغ سوزافون نروید؛ محیط و شیوهٔ اجرا را در نظر بگیرید.

«توبای واگنر» نیز با وجود نامش همان توبای معمولی نیست و به خانواده و شیوهٔ نوازندگی هورن پیوند نزدیک دارد. نام‌های تاریخی و منطقه‌ای سازهای برنجی همیشه با یک تقسیم‌بندی ساده جور درنمی‌آیند. برای شناخت درست، ساختمان، دهانی، کوک و نقش در پارت را کنار نام ساز بررسی کنید.

چگونه توبا وارد موسیقی شد

یکی از نقاط مشخص تاریخ توبا، ثبت باس‌توبای ویلهلم ویپرشت و یوهان گوتفرید موریتس در پروس در سال ۱۸۳۵ است. این ساز دریچه‌دار برای تقویت صدای بم خانوادهٔ برنجی شکل گرفت. پیش از آن هم سازهای بم مانند سرپنت و اُفیکلاید وجود داشتند؛ پس تاریخ توبا آغاز تاریخ همهٔ صداهای بمِ بادی نیست.

مدل‌های امروزی نتیجهٔ همان یک طرح بدون تغییر نیستند. سازندگان مختلف در قرن نوزدهم، اندازه، کوک، قطر لوله و سازوکارهای گوناگون را توسعه دادند. نمونه‌های موزه‌ای نشان می‌دهند آرایش دریچه‌ها و بدنه در این مسیر متنوع بوده است. از روی یک توبای تاریخی نمی‌توان دربارهٔ تمام مشخصات سازهای کنونی نتیجه گرفت.

در ارکستر، توبا به بخش بم گروه برنجی عمق می‌دهد و می‌تواند با ترومبون‌ها، کنترباس‌ها یا سازهای دیگر هم‌صدا شود. بااین‌حال همهٔ پارت‌ها فقط تقویت باس نیستند؛ ملودی‌های مستقل و لحظه‌های تک‌نوازی نیز وجود دارند. در گروه‌های برنجی و برخی سنت‌های جز، نقش ریتمیکِ خط باس پررنگ‌تر می‌شود و نوازنده باید حرکت و وضوح جمله را حفظ کند.

تک‌نوازان و آهنگ‌سازان در دورهٔ جدید، تصویر توبا را گسترده‌تر کرده‌اند. کنسرتو، قطعهٔ بی‌همراهی، موسیقی مجلسی و تجربه‌های ترکیبی، ظرفیت‌های متفاوت آن را نشان می‌دهند. شنیدن این رپرتوار پیش از انتخاب ساز مفید است؛ ممکن است چیزی که شما را جذب می‌کند، ملودی نرم یا چابکی آن باشد، نه فقط بم بودن.

شنیدن را از کجا شروع کنیم

در فیلم فیلارمونیا، اندرو کرِشی توبا را معرفی می‌کند. ابتدا به تغییر رنگ در ناحیه‌های مختلف گوش دهید و بعد نحوهٔ نگه‌داشتن و حرکت دریچه‌ها را ببینید. صفحه همچنین نمونهٔ یک گروه پنج‌نفرهٔ برنجی دارد که برای شنیدن نقش توبا در موسیقی مجلسی مناسب است.

در صفحهٔ صوتی راجر بوبو، اجرای سوئیت «اِفی» از الک وایلدر و «اِنکانترز دو» از ویلیام کرافت دو جهت متفاوت برای شنیدن‌اند. یکی را برای دنبال کردن شخصیت جمله‌ها و دیگری را برای توجه به امکانات تک‌نوازی انتخاب کنید. برای دیدن نمونهٔ روشنِ اجرای ملودیک و فنی، ویدیوهای رسمی کارول یانتش نیز مسیر مناسبی هستند.

نقش نوازندهٔ باس در گروه

خط باس می‌تواند جهت هارمونی و حس حرکت موسیقی را روشن کند. در توبا، درست نواختن نت‌ها بدون توجه به طول و پایان آن‌ها کافی نیست. یک نت کوتاهِ دقیق و یک نت کشیدهٔ پیوسته دو نقش متفاوت دارند. از رهبر یا هم‌نوازان بپرسید جمله باید چگونه به بخش بعدی وصل شود؛ حدس زدن از روی بم بودن ساز همیشه نتیجهٔ درستی نمی‌دهد.

در تمرین گروهی به کنترباس، سازهای کوبه‌ای و ترومبون‌ها گوش بدهید، ولی نقش خود را فقط تقلید یک بخش دیگر ندانید. گاهی باید با آن‌ها یکی شوید و گاهی خطی مستقل دارید. ضبط بخشی کوتاه از تمرین کمک می‌کند بفهمید آیا آغاز نت‌ها با گروه هماهنگ است و آیا حجم صدا، ملودی اصلی را می‌پوشاند یا به آن تکیه می‌دهد.

اگر پارت مدتی سکوت دارد، توجه شما نباید از موسیقی قطع شود. شمارش، شناخت ورود بخش‌ها و تصور صدای پیش از ورود، بخشی از نوازندگی حرفه‌ای‌اند. تمرین ورود پس از چند میزان سکوت برای هنرجو مفید است؛ حتی اگر تنها تمرین می‌کند، می‌تواند با همراهیِ ضبط‌شده یا شمارش منظم این مهارت را بسازد.

راهنمای شناخت ساز و شروع یادگیری

توبا سازی بادی از خانوادهٔ برنجی است که با لرزش لب و تشدید هوای درون لوله صدا می‌دهد. بیشتر شنوندگان آن را با صدای بم و نقش پایهٔ گروه می‌شناسند، اما توبا می‌تواند ملودی ظریف، جملهٔ سریع و تک‌نوازی مستقل هم اجرا کند. بزرگی ظاهر ساز نباید ما را به این نتیجه برساند که فقط برای صداهای بلند یا همراهی ساده ساخته شده است.

برای کسی که به صدای بم، هماهنگی گروه و رنگ گرم سازهای بادی علاقه دارد، توبا ارزش شناختن دارد. در عین حال، دسترسی به ساز، حمل‌ونقل، محل تمرین و مدرس متخصص در انتخاب آن اهمیت زیادی پیدا می‌کنند. این راهنما ساختمان و خانواده، کوک و نت‌خوانی، پیشینه، اصول یادگیری و نکته‌های خرید و نگهداری را توضیح می‌دهد تا بتوانید با تصویری واقعی‌تر تصمیم بگیرید.

آیا جثه و قدرت معیار اصلی‌اند

بزرگ بودن توبا باعث می‌شود بعضی افراد پیش از امتحان کردن، آن را نامناسب بدانند. ساز باید با بدن و شرایط نوازنده سازگار باشد، اما جنسیت یا جثه به‌تنهایی تعیین‌کنندهٔ توانایی موسیقایی نیست. مدل، تکیه‌گاه، ارتفاع دهانی و وضعیت دست‌ها می‌توانند تفاوت بزرگی ایجاد کنند. مناسب‌ترین راه، امتحان عملی در حضور مدرس است.

در حالت نشسته، بخشی از وزن ساز معمولاً روی پا، صندلی یا پایهٔ مناسب قرار می‌گیرد. نباید برای رساندن دهان به دهانی، گردن را دائماً خم کنید یا ساز را با فشار به صورت بکشید. پایهٔ نوازندگی با پایهٔ نگهداریِ ساز در زمان استراحت یک کاربرد ندارد؛ وسیله را برای هدف درست انتخاب کنید. اگر نگه‌داشتن دشوار است، پیش از افزایش مدت تمرین، وضعیت را اصلاح کنید.

مدیریت هوا برای توبا مهم است، اما آن را با مسابقهٔ حبس نفس یا دم‌وبازدم افراطی یکی نگیرید. هدف، جملهٔ راحت و صدای کنترل‌شده است. تمرین تنفسی باید زیر نظر مدرس و متناسب با فرد باشد. در صورت سرگیجه، درد یا ناراحتی، توقف کنید؛ اگر شرایط جسمی خاصی دارید، راهنمایی متخصص مرتبط لازم است. نوازندگی توبا نسخهٔ درمانی نیست.

انتخاب ساز بدون هزینهٔ شتاب‌زده

توبا معمولاً خرید و حمل ساده‌ای مانند یک ساز کوچک ندارد. پیش از خرید، امکان استفاده از ساز آموزشگاه، گروه یا اجاره را بررسی کنید؛ وجود این گزینه‌ها به محل زندگی شما وابسته است. هدف این است که انتخاب را پس از تجربهٔ واقعی انجام دهید. قیمت‌های پراکندهٔ اینترنتی بدون محاسبهٔ حمل، تعمیر و دسترسی به خدمات، تصویر کاملی نمی‌دهند.

ساز را در وضعیت نوازندگی امتحان کنید. دهانی باید به ارتفاع مناسب برسد، انگشت‌ها به دریچه‌ها دسترسی داشته باشند و وزن با تکیه‌گاه مناسب مهار شود. چند صدای آرام و چند جمله در محدودهٔ راحت بنوازید. از مدرس بخواهید پاسخ، کوک و سلامت مکانیکی را بررسی کند. برچسب اندازه یا تعداد دریچه را جانشین این آزمون نکنید.

دریچه‌های کند، نشتی، خم‌های گیرکرده و فرورفتگی‌های مهم باید پیش از معامله روشن شوند. در ساز دست‌دوم، نظر تعمیرکار می‌تواند از هزینهٔ پیش‌بینی‌نشده جلوگیری کند. دهانی سازگار، کیف محافظ، وسایل نظافت و برنامهٔ جابه‌جایی را نیز در بودجه حساب کنید. اگر با خودرو یا حمل‌ونقل عمومی رفت‌وآمد دارید، ابعاد کیف به اندازهٔ وزن خود ساز مهم می‌شود.

ما در هنرآموز پیشنهاد می‌کنیم پیش از انتخاب کوک و مدل، با مدرسی که تجربهٔ مشخص در توبا دارد مشورت کنید. هدف شما از تک‌نوازی، ارکستر یا گروه برنجی و سازهای در دسترس، باید در برنامهٔ آغازین دیده شوند.

مراقبت از ساز بزرگ با قطعات ظریف

بدنهٔ بزرگ به معنای مقاوم بودن همهٔ اجزا در برابر وزن ساز نیست. برای بلند کردن، از نقاط مناسب و محکم طبق راهنمای ساز استفاده کنید؛ لولهٔ ورودی، خم‌های ظریف و اهرم‌ها دستهٔ حمل نیستند. در زمان استراحت، ساز را در جای پایدار و دور از مسیر رفت‌وآمد بگذارید. پایه یا کیف مناسب می‌تواند از سقوط و آسیب ناقوس جلوگیری کند.

نگهداری توبای پیستونی و چرخشی کاملاً یکسان نیست. روان‌کننده، محل استفاده و روش نظافت را از راهنمای مدل خود بگیرید. در بعضی توباهای چرخشی، وارد کردن برس انعطاف‌پذیر به لولهٔ ورودی می‌تواند آلودگی را به دریچه‌ها برساند یا مشکل ایجاد کند؛ دستور عمومیِ شستن همهٔ سازهای برنجی را بدون بررسی اجرا نکنید. سرویس عمیق را به فرد آشنا با همان ساز بسپارید.

رطوبت را مطابق آموزش تخلیه کنید، دهانی را تمیز نگه دارید و سطح بیرونی را با پارچهٔ سازگار پاک کنید. هنگام بستن کیف، مطمئن شوید خم‌ها در جهت درست‌اند و درِ کیف با فشار بسته نمی‌شود. اگر یک قطعه گیر کرده یا صدا ناگهان تغییر کرده است، به جای دستکاری پی‌درپی، علت را با مدرس یا تعمیرکار بررسی کنید.

نخستین صداها و نخستین جمله‌ها

کار را در ناحیه‌ای آغاز کنید که صدا بدون فشار اضافی پاسخ می‌دهد. قرار گرفتن دهانی و لب‌ها باید امکان لرزش پایدار را فراهم کند. در نخستین تلاش‌ها، تولید یک صدای ساده و تکرارپذیر مهم‌تر از بلند بودن آن است. مدرس می‌تواند با نواختن یک نت مرجع، هدف شنیداری را روشن کند و سپس وضعیت دست و بدن شما را بررسی کند.

در تمرین نت کشیده، فقط به طول صدا توجه نکنید. آغاز باید روشن، میانه پایدار و پایان آگاهانه باشد. اگر پایان هر صدا ناخواسته افت می‌کند، جمله را کوتاه‌تر کنید و فرصت نفس‌گیری مناسب بدهید. این انتخاب از نگه‌داشتن نت تا مرز از دست رفتن کنترل مفیدتر است. کیفیت در محدودهٔ راحت، پایهٔ گسترش توان اجرایی خواهد شد.

زبان به شروع و تفکیک نت‌ها کمک می‌کند و پیوند نرم نت‌ها نیز به هماهنگی هوا و تغییر هارمونیک یا دریچه وابسته است. با یک جملهٔ بسیار کوتاه شروع کنید. نخست آن را بخوانید، بعد بنوازید و دوباره گوش دهید. اگر ریتم و شکل جمله در آواز روشن نیست، اضافه کردن وزن ساز و حرکت دریچه‌ها احتمالاً مسئله را پیچیده‌تر می‌کند.

برنامهٔ تمرین قابل تغییر

برای یک جلسهٔ مقدماتی، هدفی کوچک انتخاب کنید: چند شروع تمیز، اتصال دو نت یا اجرای یک جمله با نفس‌بندی مشخص. پس از چند تکرار، استراحت کنید و نتیجه را بشنوید. اگر کیفیت افت کرد، ادامهٔ طولانی لزوماً پیشرفت نیست. مدت و شدت کار باید با سطح و شرایط فرد تنظیم شود و نمی‌توان برای همه نسخهٔ زمانی یکسان نوشت.

بخشی از تمرین را به کوک اختصاص دهید. نت مرجع ممتد به شنیدن رابطهٔ صدا کمک می‌کند و تیونر خطا را از زاویه‌ای دیگر نشان می‌دهد. در ناحیهٔ بم ممکن است پاسخِ ابزار یا محیط برداشت شما را دشوار کند؛ گوش و بازخورد مدرس را کنار ابزار نگه دارید. اتاق پرطنین هم می‌تواند شروع و پایان نت را متفاوت از فضای خشک نشان دهد.

برای ریتم، جمله را با سرعتی تمرین کنید که بتوانید هم حرکت دریچه و هم کیفیت صدا را کنترل کنید. اگر هنگام جابه‌جایی انگشت‌ها صدا می‌شکند، مسئله را با چند نت جدا بررسی کنید. تمرین گوش، خواندن و شنیدن اجرای دیگران در روزهایی که دسترسی به ساز ندارید هم مفید است، اما جای تمام تمرین بدنی با ساز را نمی‌گیرد.

پرسش‌های رایج

آرنولد جیکوبز

آرنولد جیکوبز نوازندهٔ آمریکایی توبا بود که از ۱۹۴۴ تا ۱۹۸۸ در ارکستر سمفونیک شیکاگو فعالیت کرد. او در آموزش نوازندگان بادی نیز تأثیر زیادی داشت و بر هدف شنیداری و کیفیت موسیقایی تأکید می‌کرد. شناخت کارنامه‌اش نشان می‌دهد مهارت نوازندهٔ توبا هم در صدای شخصی و هم در هماهنگی با یک ارکستر شکل می‌گیرد.

راجر بوبو

راجر بوبو، نوازنده و مدرس آمریکایی، با اجراها و ضبط‌های تک‌نوازی به شناخته شدن ظرفیت مستقل توبا کمک کرد. در مجموعهٔ آثار او می‌توان از ملودی‌های آشنا تا قطعات معاصرِ بی‌همراهی را شنید. این تنوع برای هنرجو مفید است، چون تصور ساز را از همراهی بم فراتر می‌برد و اهمیت رنگ و جمله‌بندی را نشان می‌دهد.

کارول یانتش

کارول یانتش نوازندهٔ توبا در ارکستر فیلادلفیا و نیز تک‌نواز و مدرس است. اجراهای او در کنسرتو، رسیتال و پروژه‌های گروهی، جنبه‌های متفاوت ساز را آشکار می‌کنند. تماشای جمله‌های سریع او می‌تواند الهام‌بخش باشد، ولی برای تمرین باید همان دقت و وضوح را در سرعت و محدودهٔ مناسب خود جست‌وجو کرد.