مبانی نظری

چرا ابوا معمولاً نت کوک ارکستر را می‌نوازد؟

نوازندهٔ ابوا در پیش‌زمینهٔ گروه بادی در حال اجرا

چرا ارکستر معمولاً با لای ابوا کوک می‌کند؟ نقش سنت، رنگ صدا و مرجع پیانو را بشناسید و اختلافِ کوک را با تمرینِ ضربان بشنوید.

پیش از آغاز بسیاری از کنسرت‌های سمفونیک، صدای یک لای کشیده از میان گروه شنیده می‌شود و نوازندگان سازهایشان را با آن هماهنگ می‌کنند. این نت را معمولاً نوازندهٔ اولِ ابوا می‌دهد. دلیل، ترکیبی از سنتِ ارکستری، رنگِ قابل تشخیص و ملاحظاتِ عملیِ کوک است؛ ابوا دستگاهی با ارتفاعِ تغییرناپذیر نیست. وجودِ پیانو یا سازِ ثابت‌کوک، نبودنِ ابوا و قراردادِ هر گروه می‌تواند روند را عوض کند. واژهٔ «معمولاً» در این پرسش ضروری است.

نوازندهٔ ابوا در پیش‌زمینهٔ گروه بادی در حال اجرا

این صحنه ممکن است ساده به نظر برسد، اما چند تصمیم پشت آن قرار دارد: نتِ مرجع چیست، فرکانسِ آن چقدر است، چه کسی مرجع را کنترل کرده و گروه‌ها به چه ترتیبی گوش می‌دهند؟ آشنایی با این موضوع فقط برای نوازندهٔ ابوا نیست. هنرجویی که نخستین بار وارد ارکستر می‌شود، با فهمِ آن می‌تواند دقیق‌تر گوش دهد، کمتر مزاحمِ دیگران شود و تفاوتِ «کوکِ ساز پیش از اجرا» با «تنظیمِ ارتفاع در طول موسیقی» را بشناسد.

ابوا چه ویژگیِ شنیداری دارد

ابوا با زبانهٔ دوتایی صدا تولید می‌کند: دو تیغهٔ نازک در دهانی، با جریان هوا و ستون هوای ساز برهم‌کنش دارند. صدای آن در منطقهٔ مناسب متمرکز و قابل تشخیص است و می‌تواند میان صدای سازهای دیگر مرجعِ روشنی فراهم کند. این ویژگی به معنای صدای خالصِ فیزیکی، یعنی یک موجِ سینوسیِ تنها، نیست. ابوا هارمونیک‌های متعدد دارد و همین رنگِ متمایز بخشی از شخصیت شنیداری آن است.

تصویر زبانهٔ ابوا با نام بخش‌ها و مقایسهٔ دو شیوهٔ تراش

بخش نازکِ بالایی، زبانه است و روی لولهٔ نگهدارنده بسته می‌شود؛ تفاوتِ شکلِ تراش از عواملِ رفتارِ زبانه است.

شنیده شدنِ خوبِ مرجع نیز به رفتار گروه وابسته است. اگر همه پیش از جا افتادنِ نت، با شدت بالا شروع کنند، واضح‌ترین رنگ هم ممکن است در شلوغی گم شود. سکوتِ کوتاهِ پیش از کوک، نگه داشتنِ نتِ پایدار و ورودِ منظمِ بخش‌ها مهم‌اند. پس نباید تمام موفقیتِ این آیین را به یک ویژگیِ جادوییِ ساز نسبت داد. نوازندگان و هماهنگ‌کنندهٔ گروه شرایطِ شنیدن را ایجاد می‌کنند.

چرا نگوییم ابوا کوک نمی‌شود

در ابوا، تنظیمِ ارتفاع مانند چرخاندنِ گوشیِ ویولن یا جابه‌جاییِ کشوی اصلیِ بعضی سازهای برنجی نیست. خودِ زبانه، وضعیتِ نوازندگی و آماده بودنِ ساز اهمیت زیادی دارند. بعضی معرفی‌های عمومی این تفاوت را با عبارتِ سادهٔ «ابوا قابل کوک نیست» توضیح می‌دهند، اما چنین جمله‌ای اگر لفظ‌به‌لفظ فهمیده شود نادرست است. نوازندهٔ ابوا باید کوک را فعالانه کنترل کند و می‌تواند ارتفاعِ نت را تغییر دهد؛ صرفاً دامنه و روشِ تغییر با سازهای دیگر یکسان نیست.

بدنهٔ کلیددار ابوا با محلِ اتصال زبانه در بالا و شیپوره در پایین

راهنمای آموزشیِ سارا همیلتون دربارهٔ کوکِ ابوا نشان می‌دهد که پایداریِ زبانه، حمایتِ هوا، لب‌گیری و مقدارِ زبانه در دهان با ارتفاع و کیفیتِ صدا ارتباط دارند. بنابراین نتِ مرجع از نوازنده‌ای می‌آید که ساز و زبانه‌اش را آماده کرده است، نه از جسمی که خودکار و همیشه درست صدا می‌دهد. دستکاریِ زبانه برای هنرجوی ناآشنا نیز راهِ سریعِ اصلاح نیست؛ این کار مهارت و راهنمایی لازم دارد. در این مقاله تمرینِ ساخت یا تراشِ زبانه مطرح نمی‌شود.

دو گزارهٔ ظاهراً متضاد را می‌توان دقیق‌تر کرد: ابوا می‌تواند نتِ پایداری بدهد، و در عین حال تغییرِ کوکِ کلیِ آن به اندازهٔ بعضی سازها ساده نیست. هیچ‌کدام به معنای مصونیت از تغییراتِ اجرا یا محیط نیست. انتخابِ ابوا به عنوان مرجعِ گروه، مسئولیتی موسیقایی است؛ همان نوازنده هم پیش از دادنِ نت باید بداند گروه بر سر چه مرجعی توافق کرده است.

چرا نت لا انتخاب می‌شود

لا در کوکِ سیم‌های بازِ ویولن، ویولا، ویولنسل و کنتر باس حضور دارد، هرچند در اکتاوهای متفاوت. این اشتراک، آن را برای هماهنگ کردنِ گروه زهی مناسب می‌کند. ابوا معمولاً لای اکتاو چهار را می‌نوازد؛ در نام‌گذاریِ این مقاله دو۴ همان دوی وسط پیانوست. نوازندگان لزوماً همگی همان اکتاو را اجرا نمی‌کنند؛ هدف، نسبتِ درستِ ارتفاع و رسیدن به مرجعِ مشترک در محدودهٔ مناسبِ هر ساز است.

نامِ «لا» به‌تنهایی فرکانس را تعیین نمی‌کند. لا۴ ممکن است در یک گروه ۴۴۰ هرتز و در گروهی دیگر ۴۴۲ هرتز تعریف شود؛ قراردادهای دیگری هم وجود دارند. هرتز تعدادِ نوسان در ثانیه است. بنابراین گفتنِ «با لا کوک می‌کنیم» باید در تمرین با شناختِ مرجعِ گروه همراه باشد. این انتخاب به معنای برتریِ هنریِ همیشگیِ یکی از عددها نیست و نمی‌توان از آن نسخه‌ای عمومی برای خوش‌صداتر شدنِ هر ساز ساخت.

اگر تیونرِ شما روی ۴۴۰ تنظیم باشد و گروه با ۴۴۲ کار کند، ممکن است دستگاه نتِ پذیرفته‌شدهٔ گروه را بالاتر نشان دهد. در این حالت، پایین آوردنِ ساز برای سبز شدنِ چراغِ تیونر می‌تواند شما را از گروه دور کند. پیش از قضاوت، تنظیمِ مرجعِ دستگاه را بررسی کنید. تیونر مفید است، اما عددش همیشه به یک قرارداد تکیه دارد؛ بدون دانستنِ آن قرارداد، نمایشگر معنای کاملِ موسیقایی ندارد.

خودِ نوازندهٔ ابوا مرجع را از کجا می‌گیرد

نوازندهٔ مسئول معمولاً مرجعِ توافق‌شده را با ابزار یا مرجعِ قابل اتکا کنترل می‌کند و سپس آن را با ساز به گروه می‌دهد. تیونرِ الکترونیکی یکی از امکانات رایج است. دیاپازون نیز می‌تواند نتِ مرجع ایجاد کند، ولی باید فرکانسِ مشخصِ خودش را بشناسیم؛ هر دیاپازونی الزاماً لای ۴۴۰ نیست. نقشِ ابوا این است که مرجعِ آماده را با صدایی پایدار و شنیدنی در اختیارِ جمع قرار دهد، نه اینکه عددِ کوک را در لحظه و به دلخواه تعیین کند.

دیاپازون فلزی برای ایجاد یک نت مرجع

در کنسرتی با پیانو، معمولاً باید مرجعِ پیانو در نظر گرفته شود، چون تغییرِ کوکِ تمامِ آن در چند لحظه ممکن نیست. ممکن است ابوا نت را از پیانو بگیرد و سپس برای بقیه بنوازد. در این حالت، سازِ اعلام‌کنندهٔ مرجع هنوز ابواست، اما منشأ مرجع پیانوست. دربارهٔ ارگ یا سازهای ثابت‌کوکِ دیگر نیز باید شرایطِ واقعی و توافقِ گروه را سنجید. این تفاوتِ کوچک میان «چه کسی می‌نوازد» و «مرجع از کجا آمده» بسیاری از سوءتفاهم‌ها را حل می‌کند.

ترتیبِ کوک یک قانونِ یکسان ندارد

در بسیاری از ارکسترها، کنسرت‌مایستر آغازِ روند را هماهنگ می‌کند و از ابوا نت می‌خواهد. ممکن است بادی‌ها و زهی‌ها جداگانه کوک کنند یا بخش‌ها با ترتیبِ دیگری وارد شوند. تعدادِ دفعاتِ دادنِ لا نیز به اندازهٔ گروه و قراردادِ تمرین بستگی دارد. در گروهِ بادی، ممکن است نت یا سازِ مرجعِ دیگری انتخاب شود. پیش از نخستین تمرین، از مسئولِ گروه دربارهٔ روشِ همان جمع آگاه شوید؛ تقلیدِ یک ویدئو جای قراردادِ گروه را نمی‌گیرد.

نوازندگان ارکستر روی صحنه با گروه‌های مختلف سازها

اگر ابوا در سازبندی حضور ندارد، گروه بدون کوک نمی‌ماند. رهبر یا مسئولِ تمرین می‌تواند مرجعِ مناسبِ دیگری تعیین کند. نکتهٔ اساسی این است که در هر لحظه، معلوم باشد کدام صدا مرجع است. دو نفر که هم‌زمان لاهای کمی متفاوت می‌دهند، ممکن است تشخیص را سخت کنند. این موضوع به‌ویژه برای گروه‌های آموزشی اهمیت دارد، چون هنرجو ممکن است نداند باید با کدام صدا هماهنگ شود.

چرا با وجودِ تیونر هنوز به هم گوش می‌دهیم

کوک کردنِ تک‌تکِ سازها با ابزار، تمامِ هماهنگیِ موسیقایی را تضمین نمی‌کند. در اجرا، ارتفاعِ بعضی سازها با انگشت، لب، شدت و شرایطِ لحظه تغییر می‌کند. افزون بر آن، جایگاهِ یک نت در آکورد و رابطه‌اش با صداهای دیگر بر انتخابِ نوازنده اثر دارد. این به معنای کنار گذاشتنِ مرجع یا آزادیِ بی‌قاعده نیست؛ مرجعِ مشترک نقطهٔ آغازِ همکاری است و گوش دادن در طولِ قطعه ادامه دارد.

برای نمونه، درست بودنِ سیم‌های بازِ ویولن تضمین نمی‌کند هر نتِ انگشت‌گذاری‌شده هم دقیق باشد. در ابوا نیز درست بودنِ لای آغاز، همهٔ نت‌ها در تمامِ شدت‌ها را خودکار درست نمی‌کند. به همین دلیل، اگر در یک آکورد مشکل شنیدید، فقط دوباره دادنِ لای مرجع همیشه مسئله را حل نمی‌کند. باید همان آکورد، نقشِ هر صدا و نحوهٔ ورود و نگه داشتنِ نت بررسی شود. از هنرجوی مبتدی انتظار نداشته باشید همهٔ ظرافت‌های کوکِ هماهنگ را در جلسهٔ اول حل کند.

تمرین شنیدنِ اختلافِ کوچک

با یک نرم‌افزارِ تولیدِ تُن که تنظیمِ فرکانس دارد، دو صدای سینوسیِ آرام بسازید: یکی ۴۴۰ و دیگری ۴۴۲ هرتز. آن‌ها را هم‌زمان و با بلندیِ راحت پخش کنید. برای دو موجِ سادهٔ نزدیک، اختلافِ دو هرتز می‌تواند نوسانی با حدود دو ضربان در ثانیه ایجاد کند؛ این تغییرِ دوره‌ایِ بلندی را «ضربان» می‌نامند. سپس صدای دوم را به ۴۴۱ و بعد ۴۴۰ برسانید. سرعتِ ضربان باید کمتر شود و در حالتِ هم‌فرکانس، آن الگوی اختلاف از میان برود.

این آزمایش، مدلِ ساده‌ای برای شنیدنِ اختلاف است. سازهای واقعی مجموعه‌ای از هارمونیک‌ها، تغییراتِ رنگ و گاهی ویبراتو دارند؛ از هر موج‌زدنی در یک ضبط نباید فوراً عددِ اختلافِ کوک را نتیجه گرفت. خروجیِ تمرین یک توصیف کوتاه است: «وقتی اختلاف را کم کردم، ضربان کندتر شد». برای شنیدنِ بهتر، حجم را زیاد نکنید؛ ابتدا محیط را آرام و مدتِ آزمایش را کوتاه نگه دارید. اگر ابزارِ تولید تُن ندارید، تمرینِ بعدی با مرجعِ معمولِ کلاس کافی است.

تمرینِ گروهیِ سه مرحله‌ای

سه نفر انتخاب کنید: یک نفر مرجع را با ساز یا ابزارِ مورد توافق می‌دهد، یک نفر نت را تطبیق می‌دهد و یک نفر فقط گوش می‌کند. مرجع باید چند لحظه به تنهایی شنیده شود. نوازندهٔ دوم ابتدا گوش بدهد و بعد با شدتی متناسب وارد شود. شنونده ثبت کند آیا ورود، مرجع را پوشاند و آیا نت در پایان به ثبات رسید. سپس نقش‌ها را عوض کنید. منظور از ثبات، صدای قابل اتکا در همان تمرین است، نه رسیدن به نتیجهٔ بی‌خطا در زمانی مشخص.

در دورِ دوم، پیش از اجرا عددِ مرجعِ تیونر را با توافقِ گروه یکسان کنید. در دورِ سوم، نمایشگر را موقتاً از دیدِ نوازندهٔ دوم دور کنید و از او بخواهید فقط تفاوتِ بالاتر یا پایین‌تر بودن را تشخیص دهد؛ کنترلِ نهایی را با ابزار و راهنماییِ مدرس انجام دهید. تعدادِ تشخیص‌های درست را ثبت کنید تا پیشرفتِ همین تکلیف قابل مشاهده باشد. این آزمونِ محدود، سنجشِ استعدادِ ذاتی یا برچسبی برای تواناییِ موسیقاییِ فرد نیست.

رفتارِ کوچک با اثرِ جمعی

هنگامِ کوکِ گروه، زمانِ تمرینِ قطعهٔ شخصی نیست. نت را هدفمند بررسی کنید، وقتی کارتان تمام شد سکوت کنید و به علامتِ مسئولِ گروه توجه داشته باشید. اگر مرجع را نشنیده‌اید، درخواستِ تکرارِ کوتاه بهتر از حدس زدن و ادامه دادن است. نوازندهٔ ابوا نیز برای شروعِ مطمئن، نگه داشتنِ ارتفاع و پایانِ روشنِ نت به آمادگی نیاز دارد. این لحظهٔ کوتاه، بخشی از اجرای جمعی است و به همان اندازه به گوش دادن وابسته است.

در هنرآموز می‌توانید پیش از نخستین تجربهٔ گروه‌نوازی، تمرینِ تطبیقِ لا و شنیدنِ ضربان را با مدرس انجام دهید. هدف فقط سبز شدنِ نشانگر نیست؛ باید بدانید کدام مرجع را می‌شنوید و چه چیزی را تنظیم می‌کنید. ابوا معمولاً آغازگرِ این گفت‌وگوی کوتاه است، اما کوکِ خوب حاصلِ مسئولیتِ مشترکِ همهٔ نوازندگان خواهد بود.

برای مطالعهٔ بیشتر

قرارداد کوک و استثنای پیانو

کنترلِ کوک در ابوا

فیزیکِ ضربان و اختلاف فرکانس

منابع تصاویر

1. نوازندهٔ ابوا؛ Jason Tong from Sydney, Australia؛ CC BY 2.0

2. زبانهٔ دوتایی ابوا؛ User:Avencio, Editor: User:Gisbert K؛ Copyrighted free use

3. بدنهٔ ابوا؛ Yamaha Corporation؛ CC BY-SA 4.0

4. دیاپازون؛ Zephyris (Richard Wheeler)؛ CC BY-SA 3.0

5. کوک در جمع ارکستر؛ Derek Gleeson.؛ CC BY-SA 3.0