ارف چیست و آیا کودک من واقعاً به کلاس ارف نیاز دارد؟
اول یک سوءتفاهم بزرگ: ارف نام یک ساز نیست
راهنمای خانواده‌های ایرانی؛ ارف فقط بلز زدن نیست و قرار هم نیست کودک را در چند ماه نوازنده پیانو یا ویولن کند
لید:
«اول یک دوره ارف برود، بعد ساز اصلی را شروع کند.» این جمله برای بسیاری از خانواده‌های ایرانی آشناست. کلاس‌های ارف به یکی از رایج‌ترین ورودی‌های کودکان به آموزش موسیقی تبدیل شده‌اند؛ اما دقیقاً ارف چیست؟ چرا در بسیاری از کلاس‌ها بلز و سازهای کوبه‌ای دیده می‌شود؟ آیا همه کودکان باید قبل از پیانو، ویولن یا سازهای ایرانی ارف بخوانند؟ و مهم‌تر از همه، از کجا بفهمیم کلاسی که با نام «ارف» ثبت‌نام می‌کنیم واقعاً آموزش موسیقی مناسبی ارائه می‌دهد؟
خلاصه مقاله: اول یک سوءتفاهم بزرگ: ارف نام یک ساز نیست
گاهی در ایران می‌شنویم: «بچه‌ام ساز ارف می‌زند.» اما Orff Schulwerk یک رویکرد آموزش موسیقی است، نه نام یک ساز. این رویکرد از فعالیت‌های Carl Orff و Gunild Keetman شکل گرفت و موسیقی را با عناصری مانند گفتار، آواز، حرکت، ریتم، ساز و بداهه ترکیب می‌کند. بنیاد Carl Orff نیز توضیح می‌دهد که زبان و آواز، شعرها و بازی‌های کلامی کودکان می‌توانند نقطه شروع فعالیت موسیقایی و بداهه باشند. بنابراین اگر کلاس فقط آموزش نت‌های چند آهنگ روی بلز باشد، تمام مفهوم ارف را پوشش نمی‌دهد.
چرا حرکت کردن در کلاس موسیقی مهم است؟
برای کودک خردسال، موسیقی یک مفهوم صرفاً ذهنی نیست. وقتی کودک با ضرب موسیقی راه می‌رود، می‌پرد، دست می‌زند یا حرکتش را با تغییر سرعت موسیقی هماهنگ می‌کند، در حال تجربه ریتم با بدن است. قبل از اینکه بتواند تعریف Beat را حفظ کند، می‌تواند آن را احساس کند. این یکی از ایده‌های مهم آموزش موسیقی در سنین پایین است: تجربه قبل از توضیح پیچیده.
چرا شعر و بازی وارد کلاس می‌شوند؟
یک مدرس می‌تواند برای آموزش ریتم بگوید: «این سیاه است و این دو چنگ.» اما برای یک کودک کم‌سن می‌تواند ابتدا یک عبارت ریتمیک با اسم خوراکی‌ها، حیوانات یا کلمات آشنای فارسی بسازد. مثلاً ریتم یک شعر کودکانه فارسی را با دست زدن اجرا کند. کودک ابتدا الگو را می‌شنود و انجام می‌دهد. بعدها می‌تواند نام موسیقایی آن را یاد بگیرد. اینجاست که بومی‌سازی ارف برای کودک ایرانی معنا پیدا می‌کند.
کلاس ارف ایرانی لازم نیست پر از ترانه خارجی باشد
این موضوع برای آموزش در ایران مهم است. اصول ارف را می‌توان با زبان و فرهنگ خود کودک اجرا کرد. شعرهای فارسی، متل‌ها، بازی‌های ریتمیک محلی، ترانه‌های کودکانه، نام شهرها و حیوانات و حتی ریتم‌های موسیقی ایرانی می‌توانند مواد اولیه فعالیت باشند. هدف، تقلید ظاهری یک کلاس اروپایی نیست. هدف استفاده از یک رویکرد آموزشی برای وارد کردن کودک به جهان موسیقی است.
در یک کلاس خوب ارف چه چیزهایی باید ببینیم؟
کودکان فقط پشت میز ننشسته‌اند. می‌خوانند. حرکت می‌کنند. ریتم اجرا می‌کنند. به موسیقی پاسخ می‌دهند. با سازهای ساده کار می‌کنند. گاهی بداهه می‌سازند. نوبت یکدیگر را رعایت می‌کنند. و مهم‌تر از همه، فعالانه موسیقی تولید می‌کنند.
ارف قرار نیست کودک را در پنج‌سالگی نت‌خوان حرفه‌ای کند
والدین گاهی نتیجه را با تعداد نت‌هایی که کودک می‌شناسد اندازه می‌گیرند. «بعد از سه ماه چند نت یاد گرفته؟» اما در آموزش موسیقی دوران کودکی، مهارت‌هایی مانند شنیدن، حفظ ضرب، تقلید ریتم، هماهنگی حرکت و صدا، آواز خواندن و پاسخ موسیقایی نیز اهمیت دارند. انجمن ملی آموزش موسیقی آمریکا نیز بر این نکته تأکید دارد که کودکان تا حدود هشت‌سالگی آمادگی بالایی برای انواع مشارکت و یادگیری موسیقایی دارند و این تصور که کودکان برای موسیقی «خیلی کوچک‌اند» نادرست است.
آیا ارف هوش کودک را زیاد می‌کند؟
اینجا باید مراقب تبلیغات باشیم. عبارت‌هایی مانند: «ارف باعث چند برابر شدن هوش می‌شود» یا «با موسیقی کودک نابغه می‌شود» ادعاهای بیش از اندازه ساده‌شده‌اند. موسیقی فعالیتی غنی است که شنیدن، حرکت، حافظه، توجه، تعامل اجتماعی و خلاقیت را درگیر می‌کند. اما خانواده بهتر است کودک را برای خود موسیقی به کلاس بفرستد، نه با وعده ساختن یک نابغه.
آیا همه کودکان قبل از ساز باید ارف بروند؟
الزاماً نه. سن کودک، رشد او، ساز موردنظر، روش مدرس و تجربه قبلی اهمیت دارند. کودک هفت‌ساله‌ای که آماده شروع پیانوست الزاماً نباید فقط به این دلیل که «همه اول ارف می‌روند» یک سال شروع ساز را عقب بیندازد. در مقابل، برای یک کودک چهارساله ممکن است محیط بازی‌محور و گروهی موسیقی بسیار مناسب‌تر از کلاس رسمی ساز باشد. ارف نباید تبدیل به یک پیش‌نیاز اداری برای تمام کودکان شود.
از آموزشگاه این سؤال‌ها را بپرسید
قبل از ثبت‌نام فقط نپرسید شهریه چقدر است. بپرسید: مدرس چه تخصصی در آموزش موسیقی کودک دارد؟ کلاس چند نفره است؟ والد در کلاس حضور دارد یا خیر؟ فعالیت حرکتی وجود دارد؟ آواز و بازی ریتمیک چطور؟ کودک امکان بداهه‌پردازی دارد؟ از چه سازهایی استفاده می‌شود؟ هدف دوره چیست؟ بعد از پایان دوره چه مسیری پیشنهاد می‌شود؟ پاسخ‌ها تصویر بسیار بهتری از کیفیت کلاس می‌دهند.
اگر کودک فقط آهنگ حفظ می‌کند، کمی بیشتر سؤال کنید
فرض کنید بعد از چند ماه کودک می‌تواند چند آهنگ را روی بلز اجرا کند. عالی است. اما ببینید آیا می‌تواند یک ریتم ساده را تقلید کند؟ ضرب را نگه دارد؟ به تغییر سرعت واکنش نشان دهد؟ یک الگوی کوتاه خودش بسازد؟ با دیگران اجرا کند؟ به تفاوت صداها توجه کند؟ آموزش موسیقی کودک بسیار بزرگ‌تر از حفظ چند آهنگ است.
ارف می‌تواند به انتخاب ساز آینده کمک کند
یکی از مزایای دوره‌های عمومی موسیقی این است که کودک قبل از انتخاب ساز با عناصر مختلف موسیقی روبه‌رو می‌شود. ممکن است علاقه زیادی به ریتم نشان دهد. شاید مجذوب ملودی باشد. ممکن است عاشق آواز شود. یا هنگام شنیدن ساز بادی واکنش بیشتری نشان دهد. این مشاهده‌ها می‌توانند اطلاعات مفیدی برای مرحله بعد بدهند.
والدین هم بخشی از این مسیرند
لازم نیست در خانه کلاس ارف برگزار کنید. اما می‌توانید موسیقی را وارد زندگی روزمره کنید. با کودک آواز بخوانید. با آهنگ دست بزنید. بازی «من یک ریتم می‌زنم، تو تکرار کن» انجام دهید. هنگام شنیدن موسیقی درباره تند و کند، بلند و آرام یا سازهایی که می‌شنوید حرف بزنید. یک مرور نظام‌مند از ۲۳ مطالعه درباره مداخلات موسیقایی والد–کودک نیز نتایج امیدوارکننده‌ای درباره ارتباط، تنظیم هیجانی و حساسیت والد گزارش کرده است؛ آواز، ساز زدن و حرکت از فعالیت‌های مورد استفاده در این مطالعات بودند. البته این یافته‌ها را نباید به این ادعا تقلیل داد که هر کلاس موسیقی الزاماً چنین نتایجی ایجاد می‌کند.
بهترین نتیجه کلاس ارف شاید چیزی نباشد که بتوان در کارنامه نوشت
کودک بعد از کلاس به خانه می‌آید. قاشق‌های آشپزخانه را برمی‌دارد و با آنها ریتم می‌سازد. شعر جدیدی را که شنیده با ملودی خودش می‌خواند. وقتی موسیقی پخش می‌شود متوجه تغییر سرعت می‌شود. و فردا می‌پرسد: «این صدای چه سازی بود؟» شاید همین کنجکاوی مهم‌ترین اتفاق باشد. هدف آموزش موسیقی در سال‌های نخست نباید این باشد که هرچه سریع‌تر یک نوازنده کوچک بسازیم. اول باید کمک کنیم کودک موسیقی را کشف کند.
اگر این اتفاق بیفتد، انتخاب پیانو، ویولن، تار، سنتور، فلوت یا هر ساز دیگری در مرحله بعد، دیگر شروع رابطه کودک با موسیقی نیست؛ ادامه رابطه‌ای است که قبلاً شکل گرفته است.