ویژه هنرآموزان

چرا تار و سه‌تار با وجود شباهت خانوادگی، شخصیت صوتی متفاوتی دارند؟

تصویرسازیِ مرجع‌محور از تار ایرانی و سه‌تار با تفاوت بدنه و صفحهٔ صوتی

صدای تار و سه‌تار چرا متفاوت است؟ نقش پوست و چوب، مضراب و ناخن، سیم‌های همراه و نوازنده را با یک تمرین شنیداری دقیق بشناسید.

تار و سه‌تار می‌توانند یک ملودی را در یک دستگاه و حتی در یک محدودهٔ صوتی بنوازند، اما معمولاً صدای آن‌ها را با هم اشتباه نمی‌گیریم. تفاوت از یک قطعهٔ ساز یا تنها از تعداد سیم‌ها نمی‌آید. جنس سطح مرتعش، شکل و اندازهٔ بدنه، چگونگی اتصال سیم به خرک، آرایش سیم‌ها و شیوهٔ زخمه‌زدن با هم کار می‌کنند. نوازنده نیز با همین امکانات، آغاز و ادامهٔ هر صدا را شکل می‌دهد.

امیر شریفی در حال نواختن تار ایرانی

منظور این مقاله تار رایج در موسیقی دستگاهی ایران و سه‌تار ایرانی است. گونه‌های دیگر تار، از جمله تار آذربایجانی، ساختمان و شیوه‌های اجرایی متفاوتی دارند؛ مشخصات آن‌ها را نباید بی‌توضیح به تار ایرانی نسبت داد. شباهت این دو ساز در داشتن دستهٔ بلند، پرده و سیمِ زخمه‌ای، به معنای یکسان‌بودن سازوکار صدادهی یا مسیر تاریخی آن‌ها نیست. برای شنیدن تفاوت، بهتر است به جای دو صفت کلی مانند «قوی» و «لطیف»، چند جزء مشخص صدا را دنبال کنیم.

شخصیت صوتی را در چند لحظه بشنویم

وقتی یک نت می‌شنویم، «زیرایی» به ما می‌گوید صدا در چه ارتفاعی قرار دارد. «رنگ صوتی» کمک می‌کند تشخیص دهیم همان نت را چه سازی و چگونه تولید کرده است. در یک صدای موسیقایی، علاوه بر مؤلفهٔ اصلی، مؤلفه‌های دیگری هم حضور دارند. نسبت شدت آن‌ها و تغییرشان در زمان در شنیدن رنگ اثر می‌گذارد. بنابراین دو اجرای هم‌نت می‌توانند رنگ‌های متفاوت داشته باشند؛ حتی اگر تیونر هر دو را یک نت نشان دهد.

در شروع زخمه، یک رویداد کوتاه و گذرا می‌شنویم. سپس صدا افت می‌کند و بخشی از انرژی آن به صورت طنین باقی می‌ماند. این سه لحظه را جداگانه گوش کنید: آیا شروع نت برنده و مشخص است؟ آیا پس از آن صدا زود جمع می‌شود یا باز می‌ماند؟ آیا ته‌صدای سیم‌های دیگر شنیده می‌شود؟ واژه‌هایی مانند زنگ‌دار، خشک، گرد یا شفاف، وقتی به یکی از این شنیده‌ها اشاره کنند، مفیدتر از قضاوتی مبهم دربارهٔ خوب‌بودن سازند.

همچنین بلندتر بودن صدا با روشن‌تر بودن آن یکی نیست. ممکن است ضبطی سه‌تار را به میکروفن نزدیک کرده و صدای تار را دورتر گرفته باشد. در چنین مقایسه‌ای، از حجم فایل صوتی نمی‌توان دربارهٔ توان طبیعی دو ساز نتیجه گرفت. اختلاف سطح صدا حتی می‌تواند برداشت ما از جزئیات و کیفیت را تغییر دهد؛ پس برای مقایسهٔ رنگ باید شرایط شنیدن را تا حد ممکن مشابه کرد.

پوست تار و صفحهٔ چوبی سه‌تار

در تار ایرانی، کاسه و نقاره دو بخش مشخص بدنه‌اند و دهانه‌های آن‌ها با پوست پوشانده می‌شود. خرک روی پوست قرار دارد. در سه‌تار رایج، صفحهٔ روی کاسه چوبی است و خرک روی همین صفحه می‌نشیند. تصویرهای تاریخی موزه‌ای این تفاوت آشکار را نشان می‌دهند، اما نباید ضخامت، جنس همهٔ اجزا یا اندازهٔ تمام سازهای امروزی را از یک نمونهٔ موزه‌ای استخراج کرد.

تار ایرانی تاریخی با دو دهانهٔ پوشیده از پوست و خرک روی پوست

در این تار تاریخی، خرک روی پوستِ بخش بزرگ‌تر بدنه قرار دارد.

سیم به‌تنهایی سطح کوچکی برای به حرکت درآوردن هوا دارد. نیروی ارتعاشی آن از راه خرک به بدنه منتقل می‌شود و مجموعهٔ صفحه، هوای درون کاسه و دیگر اجزا در صدای شنیدنی سهم پیدا می‌کنند. این مجموعه به همهٔ فرکانس‌ها یکسان پاسخ نمی‌دهد. بعضی ارتعاش‌ها را بهتر منتقل می‌کند و بعضی زودتر افت می‌کنند. به همین دلیل، تعویض جنس یا شکل سطح مرتعش فقط ظاهر ساز را عوض نمی‌کند.

پوستِ کشیده و صفحهٔ چوبی ویژگی‌های مکانیکی یکسانی ندارند. بااین‌حال، نتیجهٔ آموزشی درست این نیست که هر صدای پوستی الزاماً تیز و هر صدای چوبی الزاماً نرم است. ضخامت و کشش پوست، ضخامت و شکل صفحه، خرک، ابعاد کاسه و کیفیت اتصال‌ها نتیجه را تغییر می‌دهند. دو تار ساختهٔ دو سازنده نیز می‌توانند پاسخ‌های متفاوت داشته باشند. این تفاوت‌ها دلیل خوبی برای شنیدن خودِ ساز است، نه انتخاب فقط بر اساس نام چوب یا زیبایی تزئینات.

سه‌تار تاریخی با صفحهٔ چوبی و خرک روی آن

صفحهٔ چوبی سه‌تار، بخشی از مسیر انتقال ارتعاش سیم به هواست.

مضراب فلزی و ناخن دو راه متفاوت برای آغاز صدا

تار معمولاً با مضرابی کوچک نواخته می‌شود که بخش زخمه‌زن آن اغلب برنجی است و در موم قرار می‌گیرد. در شیوهٔ رایج سه‌تارنوازی، ناخن انگشت اشارهٔ دست راست سیم را به ارتعاش درمی‌آورد. تماسِ یک ابزار جداگانه با سیم و تماس ناخنی که جزئی از حرکت انگشت است، از نظر شکل، انعطاف و رهاشدن سیم یکسان نیستند. همین تفاوت در آغاز نت اهمیت دارد.

نوک فلزی مضراب تار که در دسته‌ای مومی قرار گرفته است

موم محل گرفتن ابزار را شکل می‌دهد؛ نوک فلزی با سیم تماس دارد.

بااین‌حال، «فلز» و «ناخن» به تنهایی توضیح کامل نیستند. نوازنده مشخص می‌کند تماس چقدر عمیق باشد، در کدام نقطه از طول سیم رخ دهد و سیم چگونه آزاد شود. روی یک ساز واحد هم، زخمهٔ نزدیک‌تر به خرک معمولاً رنگی متفاوت با زخمه در ناحیهٔ دورتر ایجاد می‌کند. تغییر جای زخمه نسبت مؤلفه‌های صوتی تحریک‌شده را عوض می‌کند؛ البته مقدار و کیفیت اثر به ساز و اجرای واقعی وابسته است.

از عکس دست یک استاد نمی‌توان زاویه‌ای ثابت برای همه استخراج کرد. طول انگشت، شکل ناخن، اندازهٔ ساز و سنت اجرایی بر وضعیت دست اثر می‌گذارند. برای نوآموز، هدف نخست تولید صدایی روشن و تکرارپذیر بدون گرفتگی دست است. اگر برای رسیدن به صدای «بزرگ» مضراب در سیم گیر کند یا ناخن دائماً به صفحه بخورد، افزایش نیرو راه‌حل مناسبی نیست. معلم باید مسیر حرکت و اندازهٔ تماس را ببیند.

سیم‌های هم‌صدا و سیم‌های واخوان

تار امروزی رایج شش سیم دارد و سه‌تار، با وجود نامش، چهار سیم. در تار، سیم‌های جفت نقش مهمی در بافت صدا دارند؛ اما همهٔ جفت‌ها در همهٔ کوک‌ها الزاماً هم‌ارتفاع نیستند. برای نمونه، آرایش سیم‌های بم و واخوان می‌تواند با نیاز موسیقایی تغییر کند. در سه‌تار نیز سیم‌های مختلف همیشه سهم برابری در ملودی ندارند. بعضی بیشتر نقش تکیه‌گاه یا واخوان پیدا می‌کنند.

واخوان سیمی است که صدای باز آن در بافت اجرا حضور پیدا می‌کند؛ ممکن است نوازنده عمداً آن را به صدا درآورد. این را باید از هم‌ارتعاشی جدا کرد: در هم‌ارتعاشی، سیمی که مستقیماً زخمه نخورده از راه ارتباط مکانیکی و نزدیکی فرکانس‌ها پاسخ می‌دهد. هر دو پدیده می‌توانند به پرشدن طنین کمک کنند، ولی یک چیز نیستند و در هر جمله نیز به یک اندازه شنیده نمی‌شوند.

وقتی دو سیم با هم نواخته می‌شوند، اختلاف بسیار کوچک کوک یا تفاوت در زمان تماس می‌تواند در بافت صدا شنیده شود. اگر اختلاف زیاد شود، صدایی ناآرام یا موج‌دار ایجاد می‌کند. بنابراین هر لرزش و درخشندگی را نباید «شخصیت اصیل ساز» نامید؛ بخشی از آن ممکن است از کوک نادقیق بیاید. پیش از مقایسهٔ دو ساز، باید مطمئن شد هر دو در وضعیت مناسب نوازندگی قرار دارند.

هم‌خانواده بودن به معنای داشتن یک صدا نیست

هر دو ساز در اجرای ردیف، جمله‌پردازی، تکیه‌ها و حرکت‌های ظریف ملودیک کاربرد دارند. این اشتراک موسیقایی باعث می‌شود بتوان جمله‌ای را میان آن‌ها مقایسه کرد. اما انتقال یک جمله فقط جابه‌جایی نام نت‌ها نیست. میزان استفاده از سیم باز، فاصلهٔ زخمه‌ها، ریز و سکوت‌های کوتاه باید با پاسخ ساز هماهنگ شود. جمله‌ای که روی یک ساز با چند زخمه روان است، ممکن است روی دیگری به تقسیم متفاوت نفسِ موسیقایی نیاز داشته باشد.

ریز مجموعه‌ای از زخمه‌های پیاپی است که می‌تواند حس ادامه‌داشتن صدا بسازد. کیفیت آن به تندی حرکت محدود نیست؛ یکدستی آغاز نت‌ها، توازن راست و چپ و نسبت صدای ملودی با سیم‌های همراه نیز مهم‌اند. دو نوازنده ممکن است ریز هم‌سرعت داشته باشند اما یکی صدایی پیوسته‌تر و دیگری بافتی دانه‌دانه‌تر بسازد. این تفاوت سهم نوازنده است و نباید تمام آن را به ساختمان تار یا سه‌تار نسبت داد.

از سوی دیگر، صفت‌هایی مانند «درون‌گرا» برای سه‌تار یا «حماسی» برای تار توصیف‌هایی فرهنگی و شنیداری‌اند، نه خاصیت ثابت فیزیکی. با هر دو ساز می‌توان جمله‌ای آرام یا پرتحرک ساخت. اگر هنرجو این برچسب‌ها را قانون بداند، ممکن است بخشی از امکانات بیان خود را پیشاپیش کنار بگذارد. دقیق‌تر است بگوید در این اجرا، شروع نت‌ها نرم‌تر بود یا واخوان‌ها برجسته‌تر شنیده شدند.

پژوهش آکوستیکی چه چیزی را روشن می‌کند

در پژوهشی منتشرشده در سال ۲۰۲۰، پاسخ ارتعاشی و تابش صوتی نمونه‌هایی از تار، سه‌تار و سنتور بررسی شد. پژوهشگران بدنه‌ها را با چکش اندازه‌گیری تحریک کردند و پاسخ را با حسگر و میکروفن سنجیدند. هدف این بود که رابطهٔ ارتعاش بخش‌های ساز و صدای تابیده‌شده بهتر شناخته شود. چنین آزمایشی نشان می‌دهد شنیدن رنگ به یک سیم جدا از بدنه تقلیل‌پذیر نیست.

این بررسی روی یک نمونه از هر ساز انجام شده است؛ آزمون ترجیح شنوندگان یا مقایسهٔ همهٔ سازندگان نیست. از فرکانس‌های گزارش‌شده نمی‌توان یک «فرمول صدای تار» برای تمام تارها ساخت یا اعلام کرد سه‌تار برای یک احساس خاص مناسب‌تر است. برای هنرجو، پیام کاربردی آن محدود و روشن است: بدنه واقعاً در صدادهی مشارکت دارد، اما نتیجهٔ یک نمونه جای شنیدن و آزمودن ساز شخصی را نمی‌گیرد.

یک تمرین شنیداری برای تشخیص تفاوت‌ها

از دو نوازنده بخواهید یک نت مشترک در یک اکتاو و سپس یک جملهٔ کوتاه آشنا را اجرا کنند. جمله می‌تواند چهار نت آرام و یک نت پایانی کشیده باشد؛ به شرط آنکه هر دو نوازنده در همان محدودهٔ صوتی بمانند. دستگاه ضبط را در فاصله و جهت مشابه بگذارید و تنظیم خودکار صدا یا افکت‌ها را، اگر امکان دارد، ثابت نگه دارید. این یک مقایسهٔ آموزشی است و ادعای اندازه‌گیری آزمایشگاهی ندارد.

تیونر کروماتیک برای بررسی زیرایی نت در مقایسهٔ شنیداری

هم‌نام بودن نت در تیونر به معنای یکسان بودن رنگ صوتی نیست.

بار اول فقط آغاز نت‌ها را توصیف کنید. بار دوم، پس از آخرین زخمه به باقی‌ماندن طنین توجه کنید. بار سوم، روی حضور سیم‌های همراه تمرکز کنید. روی کاغذ برای هر فایل سه عبارت کوتاه بنویسید: مثلاً «شروع مشخص»، «افت تدریجی» و «واخوان آشکار». تا پیش از تمام‌شدن این مرحله، واژه‌های بهتر و بدتر را به کار نبرید. هدف این است که شنیده را به یک ویژگی قابل اشاره وصل کنید.

سپس همان نوازنده روی همان ساز، جمله را یک بار نرم‌تر و یک بار با تأکید بیشتر بزند. اگر توصیف شما تغییر کرد، بخشی از شخصیت شنیده‌شده مربوط به شیوهٔ اجراست. اگر ویژگی‌ای در هر دو اجرا باقی ماند، می‌توان آن را نامزدِ ویژگی ساز دانست، نه اینکه فوراً به نتیجه‌ای قطعی رسید. تکرار با چند ساز و چند نوازنده به تشخیص مرز این دو عامل کمک می‌کند.

در پایان باید بتوانید تفاوت را با یک جملهٔ دقیق توضیح دهید: «در این دو ضبط، تار آغاز واضح‌تری داشت و سه‌تار واخوان ظریف‌تری نشان داد.» قید «در این دو ضبط» بخشی از دقت شنیداری شماست. اگر قصد انتخاب ساز دارید، در جلسهٔ مشاورهٔ هنرآموز همین نمونه‌های شنیداری را همراه ببرید و دربارهٔ احساس دست، شیوهٔ تمرین و نوع جمله‌هایی که دوست دارید بنوازید گفت‌وگو کنید. انتخاب ساز زمانی روشن‌تر می‌شود که گوش و تجربهٔ عملی کنار هم قرار بگیرند.

برای مطالعهٔ بیشتر

معرفی ساخت تار از زبان سازنده

معرفی سه‌تار از زبان کوروش تقوی

منابع تصاویر

1. تارنوازی امیر شریفی؛ Ahangarha؛ CC BY-SA 4.0

2. تار ایرانی اواخر سدهٔ نوزدهم؛ The Metropolitan Museum of Art؛ CC0 1.0

3. سه‌تار ایرانی سدهٔ نوزدهم؛ The Metropolitan Museum of Art؛ ساز منسوب به حاج طاهر؛ CC0 1.0

4. مضراب برنجی تار و دستهٔ مومی؛ Mmehdi.g؛ CC BY-SA 3.0

5. تیونر کروماتیک؛ Christoph Lange؛ CC BY 2.0