حسین تهرانی و تنبکی که فقط همراه نبود
چهار دقیقه و بیست‌وچهار ثانیه، فقط با تنبک: تک‌نوازی حسین تهرانی در مجموعه «موسیقی کلاسیک ایران» فرصتی است برای عوض‌کردن جای گوشمان. این بار خبری از خواننده‌ای نیست که منتظر ورودش باشیم یا سازی که تنبک پشت سرش حرکت کند. خودِ ساز کوبه‌ای، موضوع اصلی شنیدن است. اگر معمولاً تنبک را وسیله نگه‌داشتن ضرب می‌دانیم، این اجرا پرسش دیگری پیش می‌کشد: آیا می‌توان بدون شعر و ملودیِ یک ساز زهی هم مسیر موسیقی را دنبال کرد؟
از همراهی تا مسئولیت یک اجرا
تهرانی هم در کنار دیگر نوازندگان می‌نواخت و هم تک‌نواز بود. حضور او در رادیو تهران و آموزش در هنرستان موسیقی ملی، به یک نقش محدود نمی‌شد. او در هنرستان، گروهی از تنبک‌نوازان تشکیل داد؛ اقدامی که خودِ چیدمانش معنی داشت: چند ساز کوبه‌ای می‌توانستند به‌جای ایستادن پشت یک ساز ملودی‌نواز، مرکز توجه شوند. این دو موقعیت، تک‌نوازی و گروه‌نوازی، یک چیز را از نوازنده می‌خواهند: دانستن این‌که هر جمله چه نسبتی با جمله پیش و پس از خود دارد.
پس بهتر است مهارت تهرانی را فقط با تعداد ضربه‌ها یا سرعت انگشتان نسنجیم. تندزدن را می‌توان دید؛ اما شکل‌دادن به زمان را باید شنید. در مواجهه با تک‌نوازی او، دنبال لحظه‌هایی بگردیم که یک فکر ریتمیک برایمان قابل تشخیص می‌شود: آیا آن را دوباره می‌شناسیم؟ آیا احساس می‌کنیم جمله ادامه دارد یا به پایان رسیده است؟ لازم نیست از پیش نام همه تکنیک‌ها را بدانیم. مسئله، پیدا کردن رابطه میان بخش‌های اجراست، نه شمردن موفقیت‌های فنی نوازنده.
عکس: موزه متروپولیتن
گوش تنبک‌نواز به ملودی هم کار دارد
نزدیکی تهرانی به صبا، او را با ردیف و نغمه‌های موسیقی ایرانی بیشتر آشنا کرد. او بعضی از مواد ملودیک ردیف را به صورت قطعات ضربی درمی‌آورد و همراه با نواختن، با صدای خود نیز اجرا می‌کرد. این نکته، تنبک‌نواز را از ملودی جدا نمی‌کند؛ برعکس، یادآور می‌شود که همراهی خوب فقط دانستن الگوی ضرب نیست. باید بتوان مسیر جمله‌ای را که ساز یا آواز دیگری می‌سازد، دنبال کرد.
برای هنرجوی امروز، می‌توان از همین پیوند یک آزمایش کوچک ساخت. بخشی کوتاه از تک‌نوازی تهرانی را انتخاب کنید و پیش از تلاش برای تقلید حرکت دست‌ها، ریتمش را با هجاهای ساده زمزمه کنید. اگر آن بخش هنوز در حافظه نمی‌ماند، کوتاه‌ترش کنید. هدف اجرای نمایشی یا سریع نیست؛ می‌خواهیم ببینیم آیا یک عبارت مشخص شنیده‌ایم یا فقط مجموعه‌ای از ضربه‌ها. بعد، هنگام شنیدن یک اجرای همراهی، همان توجه را به رابطه تنبک و جمله ساز دیگر ببریم.
گروه تنبک‌نوازان تهرانی و تک‌نوازی به‌جامانده از او، دو راه متفاوت برای جدی‌گرفتن یک سازند. یکی مسئولیت تقسیم زمان میان چند نفر را پیش می‌کشد و دیگری مسئولیت پیش‌بردن اجرا با یک نوازنده را. بار بعد که به آن تک‌نوازی برمی‌گردید، شاید به‌جای «چقدر سریع می‌زند»، بتوانید بگویید کجا احساس کردید یک جمله تمام شد و جمله تازه‌ای آغاز شد.
منابع دیداری و شنیداری
منابع تصویری
تصویر نخست، حسین تهرانی؛ عکس: امیرجاهد
تصویر دوم، تنبک ایرانی اواخر سده نوزدهم؛ عکس: موزه متروپولیتن