دزدیده را در آواز شجریان دوباره بشنویم
یک کلمه در شعر سعدی هست که می‌تواند راه ورودمان به آواز شجریان باشد: «دزدیده». نه نام گوشه‌ای دشوار است، نه اصطلاحی که لازم باشد از پیش بدانیم. فقط وصف یک نگاه است؛ نگاهی که می‌خواهد ببیند، اما نمی‌خواهد دیده شود. برای پیدا کردنش، سراغ قطعه «آواز و نی» در آلبوم «نوا، مرکب‌خوانی» برویم؛ ضبطی با صدای محمدرضا شجریان و همراهی نیِ محمد موسوی.
«بگذار تا مقابل روی تو بگذریم
دزدیده در شمایل خوب تو بنگریم»
این بیت آغاز غزل شماره ۴۳۷ سعدی است. خواهشِ مصراع اول ساده به نظر می‌رسد: اجازه بده از برابرت بگذریم. اما مصراع دوم، گذشتن را بهانه می‌کند؛ مقصود، تماشای محبوب است، آن هم پنهانی. اگر «دزدیده» را از بیت برداریم، چیزی بیش از یک قید کم شده است: حالتِ نگاه عوض می‌شود. حالا پرسش جذاب این است که این حالت، هنگام آواز چگونه به گوش می‌رسد؟
یک واژه با بار یک صحنه
این بار که «آواز و نی» شجریان را پخش می‌کنید، از میان همه فرازهای آواز فقط دنبال «دزدیده» بگردید. می‌توان بیت را از بر بود و از کنار همین کلمه گذشت. اگر پیش از شنیدن، به نگاه پنهانیِ شعر فکر کنیم، چه چیزی در توجهمان جابه‌جا می‌شود؟ شاید به‌جای دنبال‌کردن ملودی بعدی، لحظه‌ای روی خود واژه بمانیم و ببینیم چگونه به بقیه مصراع می‌پیوندد.
پیش از پخش، بیت را بی‌آهنگ بخوانید. «بگذار» خواهش است، «بگذریم» حرکت، و «بنگریم» مقصدِ پنهان آن حرکت. حالا با این سه نقطه به صدای شجریان برگردید. وقتی به «دزدیده» می‌رسد، آغاز کلمه، امتدادش و اتصالش به عبارت بعد را دنبال کنید. آیا آن را فقط می‌شنوید و رد می‌شوید، یا تصویر نگاهِ پنهانی در ذهنتان روشن‌تر می‌شود؟ لازم نیست پاسخ را با اصطلاح موسیقایی بیان کنید؛ حتی گفتنِ اینکه کدام لحظه توجهتان را گرفت، شروع خوبی است.
شعر را گم نکنیم اما آواز را هم جا نگذاریم
برای همراه‌شدن با این آواز، لازم نیست در همان بار نخست تمام غزل سعدی را از بر باشیم. می‌توان از همین نگاهِ پنهانی آغاز کرد و دید کدام بخش بیت در خاطر می‌ماند: خواهشِ «بگذار»، گذشتن از برابر محبوب یا میل به تماشای او؟ در بازشنیدن، شاید بخش دیگری توجهمان را بگیرد. قرار نیست شنیدن به امتحان معنی واژه‌ها تبدیل شود؛ شعر می‌تواند همراهمان باشد، نه پرسش‌نامه‌ای که باید پیش از پایان آواز کاملش کنیم.
عکس: موزهٔ متروپولیتن
در «آواز و نی»، همراه شجریان یک صدای بی‌کلام هم حضور دارد. محمد موسوی همان کلمات سعدی را بر زبان نمی‌آورد؛ فرصت خوبی است که میان توجه به شعر و توجه به ساز رفت‌وآمد کنیم. یک بار فقط مسیر بیت را دنبال کنید و بار دیگر، حضور نی را میان عبارت‌های آوازی. آیا با عوض‌شدن نقطه توجه، برداشت شما از همان دو مصراع تغییر می‌کند؟
شاید این بار، چیزی که از اجرای شجریان با شما می‌ماند، نه یک اوج بلند، بلکه نحوه رسیدن به همین کلمه کوچک باشد. بیت را که می‌شناسیم، می‌توانیم برگردیم و بپرسیم: «دزدیده» در این آواز برای من چه شکلی پیدا کرد؟ پاسخ را لازم نیست همین حالا بدهید؛ بگذارید یک بار دیگر آواز ادامه پیدا کند.
منابع دیداری و شنیداری
منابع تصویری
تصویر نخست، اجرای لندن در ۶ نوامبر ۲۰۰۵؛ عکاس: خشایار کریمی
تصویر دوم، نی ایرانی اواخر سدهٔ نوزدهم؛ عکس: موزهٔ متروپولیتن