صبا و زرد ملیجه با گوش تازه
«زرد ملیجه» صبا را این بار با یک غافلگیری کوچک سراغ بگیرید: در اجرای گروهیِ فرامرز پایور و همراهانش، ویولن حضور ندارد. پایور سنتور می‌نوازد، هوشنگ ظریف تار، حسن ناهید نی، رحمت‌الله بدیعی کمانچه و محمد اسماعیلی تنبک. برای آشنایی با آهنگسازی که نامش با آموزش ویولن گره خورده، شاید شروع نامنتظری باشد؛ اما همین تفاوت، پرسش شنیدنیِ ماست: چه چیزی از یک ملودی، فراتر از صدای سازش، در گوش می‌ماند؟
از نغمه محلی تا صفحه درس
«زرد ملیجه» از آثاری است که بر پایه نغمه‌های گردآوری‌شده صبا در شمال ایران شکل گرفتند. صبا هنگام اقامت در رشت، در سال‌های ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۱، برای ثبت موسیقی محلی به شهرها و روستاهای گیلان و مازندران سر می‌زد. «زرد ملیجه» بعدتر در کتاب دوم ویولن او هم جای گرفت. پس با قطعه‌ای روبه‌روییم که هم به شنیدن موسیقی بیرون از کلاس مربوط است و هم به آموختن موسیقی درون آن.
نکته آموزشیِ جالب‌تر، نگاه صبا به خودِ تمرین است. او یادگرفتن مهارت‌های نوازندگی را در جریان آموختن قطعه‌ها دنبال می‌کرد و به تمرین‌های صرفاً تکنیکی روی خوش نشان نمی‌داد. برداشت ما از این نگاه، کنارگذاشتن دقت و تکرار نیست؛ می‌توان تکرار را به یک خواسته موسیقایی وصل کرد. مثلاً هنرجویی که «زرد ملیجه» را کار می‌کند، برای تمرین امروز خود، علاوه بر درست‌زدن نت‌ها بپرسد: این چند نت را می‌خواهم مثل یک جمله پیوسته بشنوانم یا چند صدای جدا؟
عکس: Amira97
ملودی را از رنگ صدا جدا بشنویم
اجرای گروهی، فرصت دیگری برای نزدیک‌شدن به همین قطعه است. لازم نیست از همان بار اول صدای هر پنج ساز را تشخیص بدهیم. یک بار فقط مسیر ملودی را دنبال کنیم و بار بعد گوشمان را به تفاوت صداهای کشیده و صداهای حاصل از ضربه بسپاریم. صدایی که با آرشه یا نفس ادامه می‌یابد، با صدایی که از برخورد مضراب به سیم آغاز می‌شود، یکسان شنیده نمی‌شود. پرسش این نیست که کدام ساز بهتر است؛ می‌خواهیم ببینیم توجه به رنگ صدا چگونه شنیدن «زرد ملیجه» را برایمان عوض می‌کند.
اگر نسخه‌ای از اجرای ویولن این قطعه هم در دسترس دارید، مقایسه می‌تواند جذاب‌تر شود. یک جمله کوتاه را انتخاب کنید، آن را آرام زمزمه کنید و بعد در اجرای دیگر دنبالش بگردید. لازم نیست انتظار داشته باشید همه جزئیات دو اجرا یکسان باشند. همین فاصله میان چیزی که در ذهن زمزمه می‌کنیم و چیزی که سازها می‌نوازند، موضوع شنیدن ماست؛ نه مسابقه‌ای برای انتخاب اجرای «درست‌تر».
برای بار بعد، فقط همین سؤال را با خودتان به «زرد ملیجه» ببرید: وقتی رنگ سازها عوض می‌شود، کدام بخش از قطعه هنوز برای شما آشناست؟ شاید این راهی باشد برای آن‌که صبا را نه فقط نامی روی جلد کتاب، بلکه از خلال یک تجربه زنده شنیدن بشناسیم.
منابع دیداری و شنیداری
منابع تصویری
تصویر نخست، پرترهٔ ابوالحسن صبا؛ عکاس نامشخص
تصویر دوم، سنتور در خانه‌موزهٔ صبا، ۲۰۱۶؛ عکس: Amira97؛ CC BY-SA 4.0
