دهلوی؛ کتابی که از پرسش‌های کلاس شروع شد

گاهی فکر می‌کنیم اول باید کتابی نوشته شود و بعد کسی آن را به کلاس ببرد. سرگذشت «پیوند شعر و موسیقی آوازی» حسین دهلوی، مسیر دیگری را نشان می‌دهد: یک درس در برنامهٔ هنرستان هست، معلمی برایش پیدا نمی‌شود و کسی که مسئولیت را می‌پذیرد، باید هم درس بدهد و هم راهِ توضیح‌دادنش را پیدا کند. کتاب از همین احتیاج واقعی رشد می‌کند؛ از فاصلهٔ میان چیزی که اهل موسیقی انجام می‌دهند و چیزی که می‌توانند به دیگری بیاموزند.

دهلوی در مقدمهٔ کتابش نوشته است که از سال ۱۳۴۱، با پذیرفتن مسئولیت هنرستان موسیقی ملی، تدریس این درس را نیز بر عهده گرفت. توضیح شفاهی و تمرین عملی به تهیهٔ جزوه‌ای گام‌به‌گام رسید. سپس تجربه‌ها و یافته‌های تازه به آن افزوده شد. او برای تدوین کتاب از صاحب‌نظران ادبیات، عروض و زبان‌شناسی هم کمک گرفت. در این روایت، مؤلفِ کتاب فقط کسی نیست که پاسخ‌ها را می‌داند؛ کسی است که می‌خواهد پاسخِ شنیدنی را به توضیحی قابل‌فهم تبدیل کند.

عکس: Gerarus

همین‌جا مسئله‌ای جذاب پیدا می‌شود. شعر را می‌توان درست خواند و ملودی را هم درست نواخت، اما کنار هم نشستنِ آن دو هنوز پرسش‌های خودش را دارد. فرض کنیم در یک جملهٔ ساده، کلمه‌ای را بلندتر یا کشیده‌تر ادا کنیم. ممکن است توجه شنونده از خبرِ اصلی به بخش دیگری منتقل شود. در آواز نیز صدا از کنارِ کلمات بی‌اثر نمی‌گذرد. بنابراین کار فقط جا دادنِ تعداد معینی هجا در تعداد معینی نت نیست؛ معنی هم باید در این رفت‌وآمد حضور داشته باشد.

نکتهٔ ظریفِ مقدمه این است که دهلوی از دشواریِ مکتوب‌کردنِ بخش‌های شفاهی درس سخن می‌گوید. می‌توانیم بفهمیم چرا: معلم در کلاس یک عبارت را می‌خواند، آن را تغییر می‌دهد و تفاوت را دوباره به گوش هنرجو می‌رساند. صفحهٔ چاپی باید برای این رفت‌وبرگشت راهی پیدا کند. مثال در چنین کتابی تزئینِ توضیح نیست؛ بخشی از خودِ توضیح است. برای خواننده نیز خواندنِ نام یک قاعده، جای فرصتِ شنیدن و سنجیدنِ آن را نمی‌گیرد.

Mikael Bodner / Statens musikverk

برای ورود به این مسئله، یک مصراع آشنا را ابتدا بی‌آهنگ بخوانید. ببینید بی‌اختیار روی کدام کلمه تکیه می‌کنید و کجا مکث دارید. بعد همان مصراع را در یک اجرای آوازیِ در دسترس دنبال کنید. قرار نیست فوراً دربارهٔ درست و غلط حکم بدهیم؛ نخست می‌خواهیم ببینیم آهنگ چه تغییری در توجه ما به کلمات می‌دهد. اگر معنیِ جمله برایمان جور دیگری روشن شد، پرسشی واقعی برای گفت‌وگو با معلم یا مراجعه به کتاب پیدا کرده‌ایم.

شاید ارزشِ این سرگذشت برای هنرجو در همین باشد: پرسش‌های کوچکِ کلاس را دست‌کم نگیرد. یک «چرا این کلمه این‌طور شنیده شد؟» می‌تواند آغازِ مطالعه‌ای جدی باشد. دهلوی در پایان مقدمه، کارش را کامل و بی‌نقص نمی‌داند و راهِ پژوهش بعدی را باز می‌گذارد. کتابی که از نیازِ کلاس آمده، دوباره ما را به کلاس برمی‌گرداند؛ نه برای حفظ‌کردنِ جوابِ آخر، بلکه برای دقیق‌تر پرسیدن از رابطهٔ شعر و صدا.

منابع دیداری و شنیداری

مقدمهٔ پیوند شعر و موسیقی

منابع تصویری

تصویر نخست، حسین دهلوی، ۲۰۰۸؛ عکس: Masih Azarakhsh | CC BY-SA 2.0

تصویر دوم، پارتیتور نابوکو؛ عکس: Gerarus | CC BY-SA 4.0

تصویر سوم، تار؛ موزهٔ هنرهای نمایشی سوئد؛ عکس: Mikael Bodner / Statens musikverk | CC BY-SA 4.0