شوپن؛ آیا هر تفاوتی در یک نوکتورن، اشتباه است؟
در نسخهٔ نتِ متعلق به کامی دو بوا، شاگردِ شوپن، متنِ چاپ‌شده آخرین حرف را نمی‌زند. کنارِ نوکتورنِ می‌بمل ماژور، اپوس ۹ شمارهٔ ۲، تغییرهایی به دستِ خودِ آهنگساز ثبت شده است. نسخهٔ جین استرلینگ، یکی دیگر از شاگردانش، نیز گزینه‌های دیگری دارد. پس اگر دو اجرای این قطعه را بشنویم و نت‌های ریزی در یکی بیشتر یا متفاوت باشد، نمی‌شود فوراً نتیجه گرفت که یکی از نوازندگان اشتباه می‌کند. گاهی تفاوت، بخشی از تاریخِ خودِ قطعه است.
البته همهٔ علامت‌های حاشیه یک کار نمی‌کنند. در میزانِ دومِ نسخهٔ دو بوا، شوپن نشانه‌های تغییردهندهٔ صدای یک آرایه را اصلاح کرده است؛ اینجا مسئله، رفعِ کاستیِ چاپ است. در همان نسخه، گزینه‌های اجرایی هم وجود دارد و حتی در میزان‌های یازدهم و دوازدهم، خطِ باس با اکتاوِ پایین‌تر تقویت شده است. این نمونه‌ها نشان می‌دهند که کار روی موسیقی فقط افزودنِ نت‌های تند به دستِ راست نبود. گاهی مسئله در صدای بم، وزنِ همراهی یا درست‌خواندنِ یک علامت قرار داشت.
آرایه را می‌توان پیچ‌وتابی کوتاه در مسیرِ ملودی دانست؛ چند نت که پیرامونِ یک صدای مهم حرکت می‌کنند. در این نوکتورن، تفاوت‌های معتبر آن‌قدر متعددند که بعضی نسخه‌ها آن‌ها را جداگانه کنارِ متنِ اصلی می‌آورند. اما داشتنِ چند امکان، با نواختنِ همهٔ آن‌ها در یک اجرا فرق دارد. انتخابِ یک شکلِ آراسته‌تر، رابطه‌اش را با جملهٔ پیش و پس هم عوض می‌کند. اگر فقط تعدادِ نت‌ها را بشماریم، ممکن است خودِ آوازِ پیانو از توجه دور بماند.
تصویر: نشر کیستنر
تصویرِ این مطلب صفحه‌ای از چاپِ قدیمیِ کیستنر است، نه نسخهٔ حاشیه‌نویسی‌شدهٔ شاگردان. تفاوتِ این دو نوع سند مهم است: یک صفحه می‌تواند متنِ منتشرشده را نشان بدهد، و نسخهٔ شخصی، ردِ کارِ بعدی روی همان موسیقی را. هیچ‌کدام را نباید با صدای ضبط‌شدهٔ شوپن اشتباه گرفت؛ از خودِ او ضبطی نداریم. آنچه می‌توان دنبال کرد، نت‌ها و نشانه‌های باقی‌مانده و رابطهٔ آن‌ها با اجراهای امروز است، نه بازسازیِ قطعیِ یک درسِ خصوصی.
برای هنرجو، این ماجرا دعوت به عوض‌کردنِ دلخواهِ نت‌ها نیست؛ دعوت به پرسیدنِ سؤالِ بهتری است. اگر در نسخه‌ای کلمهٔ «اوسیا» دیدید، معمولاً با راهِ دیگری برای همان بخش روبه‌رو هستید. می‌شود با معلم روشن کرد که این گزینه از کجا آمده و چه تفاوتی در جمله ایجاد می‌کند. نخست یک شکلِ مشخص را آرام و روشن بنوازید، سپس فقط یک گزینه را مقایسه کنید. آیا مسیرِ ملودی هنوز به همان نقطه می‌رسد؟ آیا همراهی زیرِ آرایه شنیده می‌شود؟
شنوندهٔ غیرنوازنده هم سهمی در این کشف دارد. هنگامِ شنیدنِ دو اجرای اپوس ۹ شمارهٔ ۲، به بازگشتِ جمله‌های آشنا توجه کنید، نه فقط به سرعتِ انگشت‌ها. کجا یک پیچ‌وتابِ کوچک، جمله را تازه می‌کند و کجا توجهتان را از آن می‌گیرد؟ لازم نیست دربارهٔ درستیِ هر نت حکم بدهید. همین که تفاوت را بشنوید و میانِ «اشتباه»، «انتخابِ اجرایی» و «نسخهٔ متفاوت» فاصله بگذارید، آن ملودیِ آشنا دیگر یک شیء ثابت پشتِ ویترین نخواهد بود.
منابع دیداری و شنیداری
منابع تصویری
تصویر نخست، شوپن، حدود ۱۸۴۹؛ عکس لویی اوگوست بیسون
تصویر دوم، نوکتورن اپوس ۹، دههٔ ۱۸۳۰؛ نشر کیستنر