بتهوون و انتخابی کوچک در سونات ۱۰۹
در دست‌نویس سونات شمارهٔ ۳۰ بتهوون، اپوس ۱۰۹، آغاز موومان سوم روی کاغذی دیده می‌شود که نت‌ها و نوشته‌های مدادی در آن کنار هم نشسته‌اند. این دست‌نویس به سال ۱۸۲۰ تعلق دارد. دیدن چنین صفحه‌ای، فاصلهٔ جالبی با نتِ مرتب چاپی دارد: آنچه برای نوازنده دستور اجراست، روزی روی میز آهنگساز هنوز موضوعِ تصمیم‌گیری بوده است. پشت شکل آشنای یک جمله، گاهی انتخابی کوچک پنهان مانده که مسیر حرکت صداها را عوض کرده است.
یکی از این انتخاب‌ها در طرح تمِ موومان سوم، در دفتر «آرتاریا ۱۹۵»، دیده می‌شود. در میزان دوازدهم، بتهوون میان حرکت پله‌ایِ نت‌ها و حرکت با پرش بازنگری کرده بود. نسخهٔ خط‌خورده، با پرش‌های فاصلهٔ چهارم در هر دو دست، تحرک بیشتری داشت. پس تغییر فقط جابه‌جایی یک علامت نبود؛ راه حرکت صداها عوض می‌شد. حرکت پله‌ای یعنی رفتن به نتِ همسایه؛ در پرش، این فاصله بیشتر می‌شود.
چارچوب اصلی تم نسبتاً زود شکل گرفته بود، اما جزئیاتش همچنان تغییر می‌کرد. تم در اینجا جمله‌ای برای یک بار شنیدن نیست: موومان سوم بر یک تم و شش واریاسیون، یعنی شش دگرگونی موسیقاییِ آن، بنا شده است. بنابراین شنونده قرار است با چیزی آشنا شود که بعداً آن را در شکل‌های متفاوت بازخواهد شناخت. تغییرات بعدی، اهمیتِ آشنایی با همین جملهٔ آغازین را بیشتر می‌کنند.
جذابیت این ماجرا در اندازهٔ تغییر است. لازم نیست آهنگساز هر بار تمام قطعه را کنار بگذارد تا انتخاب تازه‌ای کرده باشد. برای هنرجو، این میزان می‌تواند سرآغاز یک پرسش شنیداری باشد: جمله قدم‌به‌قدم جلو برود یا با پرش حرکت کند؟ این پرسشی برای شنیدنِ امروز ماست، نه جمله‌ای منسوب به بتهوون. از خط‌خوردگی هم نمی‌توان فهمید او هنگام نوشتن چه احساسی داشته یا چند بار آن بخش را پشت پیانو امتحان کرده است.
اثر: Ludwig van Beethoven; digitization: Library of Congress, Music Division
برگی که اینجا می‌بینید، آغاز موومان سوم در دست‌نویس کامل است؛ تصویرِ همان طرحِ میزان دوازدهم در دفتر آرتاریا نیست. طرح و نسخهٔ کامل، دو مرحلهٔ متفاوت از کار را نشان می‌دهند. کنار هم گذاشتنشان قرار نیست به پیدا کردن یک «اشتباه بتهوون» ختم شود. طرح، ردّ گزینه‌ای را نگه می‌دارد که در مسیر کار کنار رفته؛ اجرای معمولِ اثر، نتیجهٔ انتخاب‌ها را پیش گوش ما می‌گذارد.
اگر این سونات را می‌شناسید، بار بعد آغاز موومان سوم را کمی متفاوت بشنوید. نخست فقط خط بالایی را دنبال کنید؛ بار دوم به حرکت صداهای بم توجه کنید. لازم نیست نام فاصله‌ها را تشخیص دهید. ببینید کجا صداها به نت نزدیک می‌روند و کجا فاصلهٔ بیشتری را طی می‌کنند. بعد، با شروع واریاسیون نخست، از خود بپرسید چه چیزی هنوز آشنا مانده است. قرار نیست نسخهٔ کنارگذاشته‌شده را از روی ضبط حدس بزنیم؛ پرسش این است که آیا اکنون حرکتِ درون همین تم را واضح‌تر می‌شنویم؟
منابع دیداری و شنیداری
طرح‌های بتهوون؛ دانشگاه شیکاگو
منابع تصویری
تصویر نخست، پرترهٔ بتهوون، ۱۸۲۰؛ اثر یوزف کارل استیلر
تصویر دوم، دست‌نویس سونات ۱۰۹، ۱۸۲۰؛ بتهوون، کتابخانهٔ کنگره