تن‌تار سازی دو رو برای تنبور و سه‌تار

هوشنگ سامانی
تنظیم برای مجله هنرآموز

اگر تنبور و سه‌تار در دو سوی یک ساز قرار بگیرند، چه امکانی برای اجرا پدید می‌آید؟ فریدون حقیقی در ساز ابداعی «تن‌تار» این ایده را دنبال کرده است: سازی دو رو که کاسه‌ای مشترک دارد، اما هر سوی آن هویت یکی از این دو ساز را حفظ می‌کند.

نام تن‌تار هم از همین کارکرد می‌آید؛ «تن» از تنبور و «تار» از سه‌تار گرفته شده است. حقیقی که سازهای خود را با مهر «مجذوب» عرضه می‌کرد، این نمونه را «تن‌تار مجذوب» نامیده بود. در دیدار با او، فرشید حقیقی، پسر سازنده، با نواختن ساز فرصتی فراهم کرد تا ایده آن تنها از روی ظاهر قضاوت نشود.

کاسه مشترک و دو صفحه مستقل

وجه اصلی ساختمان تن‌تار، اشتراک کاسه در کنار استقلال صفحه‌هاست. شکل صفحه در یک سو به سه‌تار و در سوی دیگر به تنبور شباهت دارد. به گفته سازنده، الگوی کاسه از سه‌تارهای عبایی گرفته شده بود؛ سازهایی که در روایت او، نوازندگان در دوره‌هایی برای پنهان کردنشان از مخالفان موسیقی، زیر عبا می‌بردند.

ایده‌ای برای برخی اجراهای زنده

وقتی فرشید حقیقی ساز را نواخت، حاصل این ترکیب به نظرم جالب آمد. بااین‌حال، جذاب بودن یک ایده لزوماً به معنای ضرورت استفاده از آن در هر موقعیتی نیست. در برنامه ضبط موسیقی ممکن است وجود چنین سازی چندان توجیه نداشته باشد، اما تن‌تار برای بعضی اجراهای زنده می‌تواند پاسخ مناسبی فراهم کند.

داوری نهایی درباره ماندگاری چنین ابداعی به تجربه نوازندگان و گذشت زمان وابسته است. این معرفی نیز قرار نیست مفید بودن آن را برای همه کاربردها اثبات کند. تن‌تار در این مرحله، پیشنهاد یک سازگر برای کنار هم نشاندن دو امکان آشناست؛ پیشنهادی که ارزش شنیدن و آزمودن دارد.

منبع اصلی

هوشنگ سامانی، «هم تنبور و هم سه‌تار»، وبلاگ فرهنگ و موسیقی ما، ۲۴ فروردین ۱۳۹۲.

https://our-music.blogfa.com/post/370

تصویر شاخص — تصویر زمینه‌ای از سنجش ضخامت صفحهٔ چوبی ویولن در کارگاه فرانتس اوبلهور، لینتسِ اتریش، ۲۰۲۳؛ این عکس نه تن‌تار است و نه کارگاه فریدون حقیقی. عکس: Kritzolina / ویکی‌مدیا کامنز؛ CC BY-SA 4.0. آماده‌سازی فنی: کوچک‌سازی متناسب، افزودن حاشیهٔ سادهٔ خاکستری و تبدیل به WebP؛ تمام قاب اصلی حفظ شده است، بدون برش، بزرگ‌نمایی، حذف نشان، بازسازی یا تولید تصویر.