چگونه آکوردهای یک گام را پیدا کنیم؟

به جای حفظ جدول روش ساخت را یاد بگیرید

برای پیدا کردن سه‌صدایی‌های یک گام، ابتدا نت‌های همان گام را بنویسید و روی هر درجه، با انتخاب یک نت در میان، دو فاصلهٔ سوم بسازید. سپس کیفیت هر آکورد را بررسی کنید. با این روش می‌توانید نتیجهٔ یک جدول آماده را کنترل کنید و اگر جدول را فراموش کردید، دوباره به پاسخ برسید. نکتهٔ مهم این است که نت‌ها را از گامِ مورد بحث بردارید، نه اینکه روی هر درجه یک آکورد ماژور بسازید.

در این مقاله «آکوردهای گام» را به معنای سه‌صدایی‌های درون‌گامی یا دیاتونیک به کار می‌بریم؛ یعنی هر سه عضو از مجموعهٔ نت‌های تعیین‌شده انتخاب شده‌اند. این فهرست همهٔ آکوردهای قابل استفاده در یک قطعه نیست. یک اثرِ دو ماژور می‌تواند آکوردی با فا دیز داشته باشد، بی‌آنکه فوراً گامِ کل قطعه عوض شود. فعلاً می‌خواهیم یک مجموعهٔ پایه را دقیق بسازیم و حدود کاربردش را بدانیم.

در ردیف بالا سرکلیدِ بدون علامت و در ردیف پایین سرکلیدِ یک بمل دیده می‌شود. اگر مسئله دربارهٔ ماژور باشد، این دو به‌ترتیب دو ماژور و فا ماژورند؛ سرکلید به‌تنهایی ماژور یا مینوربودن قطعه را تعیین نمی‌کند.

اول مشخص کنید درباره کدام گام صحبت می‌کنید

«دو» به‌تنهایی نام کاملِ مسئله نیست: دو ماژور و دو مینور مجموعهٔ نت یکسانی ندارند. در ماژور، کافی است نام گام و سرکلید را روشن کنید. در مینور نیز باید مشخص باشد فعلاً از صورت طبیعی استفاده می‌کنید یا تغییرهای معمولِ درجه‌های ششم و هفتم را وارد می‌کنید. نوشتن عنوان کامل در بالای برگه، بسیاری از خطاهای بعدی را از ابتدا کم می‌کند.

برای شروع، دو ماژور را انتخاب کنید: دو، ر، می، فا، سل، لا، سی و دو. در این نمونه نشانهٔ دیز یا بمل نداریم. اگر با گام سل ماژور کار می‌کنید، فهرست درست سل، لا، سی، دو، ر، می، فا دیز و سل است. فراموش‌کردن همین فا دیز، چند آکورد جدول را عوض می‌کند؛ بنابراین پیش از ساخت آکورد، خودِ گام را کنترل کنید.

سرکلید را به همهٔ اکتاوهای نام نت مربوط بدانید، مگر علامت موضعی یا بافتِ نت‌نویسی دستور دیگری بدهد. برای مثال، در فا ماژور همهٔ سی‌های مشمول سرکلید، سی بمل‌اند؛ تنها نتی که کنار نشانهٔ بملِ ابتدای حامل دیده می‌شود منظور نیست. این نکته هنگام عبور آکوردها از یک اکتاو به اکتاو بعد اهمیت پیدا می‌کند.

دستور ساخت را روی دو درجه امتحان کنید

روی درجهٔ اولِ دو ماژور آغاز کنید. دو را بردارید، ر را رد کنید، می را بردارید، فا را رد کنید و سل را بردارید. حاصل دو، می و سل است. اکنون روی ر آغاز کنید: ر، ردکردن می، فا، ردکردن سل، لا. حاصل ر، فا و لا است. ساختارِ انتخاب در هر دو یکی است، اما کیفیت دو آکورد یکسان نخواهد بود.

برای درجه‌های بالاتر، فهرست گام را ذهنی ادامه دهید. روی لا، پس از سی به دوِ اکتاو بعد می‌رسید و پس از ر، می را برمی‌دارید؛ حاصل لا، دو و می است. روی سی، سه عضو سی، ر و فا خواهند بود. رسیدن به انتهای یک اکتاو، پایانِ مجموعهٔ نام‌ها نیست. همین ادامه‌دادنِ چرخه، روش را برای هر هفت درجه قابل اجرا می‌کند.

یک راهِ کنترل این است که ابتدا برای همهٔ پایه‌ها فقط نام سوم و پنجم را بنویسید و سپس نشانه‌های سرکلید را اعمال کنید. روش دیگر، انتخاب مستقیم از فهرست کاملِ گام است. در هر دو حالت باید نتیجه یکسان باشد. اگر در فهرست دو ماژور برای ر، فا دیز نوشته‌اید، احتمالاً به‌اشتباه «ر ماژور» ساخته‌اید؛ مسئله از شما آکوردِ درون دو ماژور روی ر می‌خواست.

برای دو ماژور از شستی‌های سفید استفاده کنید و نام‌ها را پس از سی ادامه دهید. ساخت آکورد روی لا یا سی، به نت‌های دو، ر، می یا فا در اکتاو بعد می‌رسد.

نقشه هفت سه‌صدایی دو ماژور

درجهٔ اول: دو، می، سل؛ آکورد دو ماژور با نماد C و عدد رومی I.

درجهٔ دوم: ر، فا، لا؛ آکورد ر مینور با نماد Dm و عدد رومی ii.

درجهٔ سوم: می، سل، سی؛ آکورد می مینور با نماد Em و عدد رومی iii.

درجهٔ چهارم: فا، لا، دو؛ آکورد فا ماژور با نماد F و عدد رومی IV.

درجهٔ پنجم: سل، سی، ر؛ آکورد سل ماژور با نماد G و عدد رومی V.

درجهٔ ششم: لا، دو، می؛ آکورد لا مینور با نماد Am و عدد رومی vi.

درجهٔ هفتم: سی، ر، فا؛ آکورد سی کاسته با نماد Bdim و عدد رومی vii°.

حروف C، D، E، F، G، A و B به‌ترتیب نام‌های دو، ر، می، فا، سل، لا و سی‌اند. حرف m در این نمادگذاری، مینور را نشان می‌دهد و dim یعنی کاسته. در اعداد رومی، بزرگ‌بودن حرف برای ماژور و کوچک‌بودن برای مینور به کار می‌رود؛ علامت دایره نیز کاسته‌بودن را نشان می‌دهد. هر کتاب ممکن است جزئیات نمادگذاری متفاوتی داشته باشد، پس قرارداد همان منبع را بخوانید.

این نقشه را ابتدا از روی نت‌ها بازسازی کنید و فقط بعد از آن الگوی کیفیت را به خاطر بسپارید: ماژور، مینور، مینور، ماژور، ماژور، مینور، کاسته. در تمام گام‌های ماژور همین الگو برقرار است. دلیلش آن است که الگوی فاصله‌های گام ماژور ثابت می‌ماند؛ تغییر نت آغازین، آن روابط را جابه‌جا می‌کند و قرار نیست کیفیت درجات را تصادفی تغییر دهد.

دو شکلِ نوشتنِ عددهای رومی دیده می‌شود. در تحلیل آکورد، افزون بر شمارهٔ درجه، بزرگی یا کوچکیِ حروف و علامت کاسته نیز اطلاعات می‌دهند؛ برای نمونه ii با II یک کیفیت ندارد.

کیفیت آکورد را چگونه کنترل کنیم

از پایه تا سوم و از پایه تا پنجم را بررسی کنید. در C، دو تا می سوم بزرگ و دو تا سل پنجم درست است؛ پس ماژور داریم. در Dm، ر تا فا سوم کوچک و ر تا لا پنجم درست است؛ پس مینور داریم. برای Bdim، سی تا ر سوم کوچک است، اما سی تا فا پنجم کاسته است؛ همین تفاوت، نام کیفیت را تغییر می‌دهد.

اگر از کیبوردِ کوک مساوی کمک می‌گیرید، سوم بزرگ چهار نیم‌پرده، سوم کوچک سه نیم‌پرده، پنجم درست هفت نیم‌پرده و پنجم کاسته شش نیم‌پرده است. تعداد نیم‌پرده‌ها را از فاصلهٔ میان شستی‌ها بشمارید، نه با شمردن خودِ شستیِ آغاز به‌عنوان یک. برای مثال، از می به فا یک حرکت و یک نیم‌پرده داریم. اشتباه در روش شمردن می‌تواند تمام جدول را به‌هم بریزد.

برای تمرین، یکی از آکوردهای مینورِ جدول را با عضو سومِ نیم‌پرده بالاتر اجرا کنید. مثلاً ر، فا و لا را با ر، فا دیز و لا مقایسه کنید. نسخهٔ دوم ر ماژور است، اما دیگر کاملاً از نت‌های دو ماژور ساخته نشده. این آزمایش تفاوت میان «آکورد درست از نظر ساختمان» و «آکورد درون مجموعهٔ انتخاب‌شده» را روشن می‌کند؛ هیچ‌کدام را نباید با داوری کلی دربارهٔ زیبایی اشتباه گرفت.

همان روش را در سل ماژور اجرا کنید

سل ماژور یک فا دیز دارد. سه‌صدایی‌های آن به‌ترتیب از این نت‌ها ساخته می‌شوند: سل، سی، ر؛ لا، دو، می؛ سی، ر، فا دیز؛ دو، می، سل؛ ر، فا دیز، لا؛ می، سل، سی؛ و فا دیز، لا، دو. اگر ابتدا خودتان پاسخ را نوشته‌اید، اکنون فقط مواردی را که فا دارند با دقت بیشتری کنترل کنید.

نمادهای حاصل، به‌ترتیب G، Am، Bm، C، D، Em و F♯dim هستند. نماد آخر یعنی فا دیز کاسته. آکورد درجهٔ پنجم، D، همان ر ماژور است؛ چون فا دیز از خودِ گام سل ماژور آمده است. این مثال نشان می‌دهد نام یک آکورد را نباید با نام گامی که در آن قرار گرفته یکی دانست. حضور ر ماژور، به‌تنهایی به معنای قرارداشتن قطعه در ر ماژور نیست.

سه آکورد C، D و Em را از جدول سل ماژور انتخاب کنید و شمارهٔ درجهٔ آن‌ها را بنویسید. پاسخ IV، V و vi است. اگر می‌خواهید همین درجات را در دو ماژور پیدا کنید، پاسخ F، G و Am خواهد بود. این کاربردِ عدد رومی است: رابطه با گام را نگه می‌دارد، درحالی‌که نام نت‌ها و آکوردها با گام تغییر می‌کنند.

ر ماژور از ر، فا دیز و لا ساخته می‌شود. همین آکورد در گام سل ماژور روی درجهٔ پنجم قرار می‌گیرد؛ نام آکورد را با نام گامِ قطعه یکی نگیرید.

فا ماژور یک کنترل خوب برای بمل‌هاست

اکنون فا ماژور را بدون نگاه‌کردن به پاسخ بسازید: فا، سل، لا، سی بمل، دو، ر، می و فا. آکوردهای هفت درجه باید F، Gm، Am، Bb، C، Dm و Edim باشند. Bb همان سی بمل است. روی درجهٔ دوم، سل، سی بمل و ر داریم؛ اگر سی طبیعی بزنید، سل ماژور ساخته‌اید و از مجموعهٔ تعیین‌شده بیرون رفته‌اید.

روی درجهٔ چهارم، سی بمل، ر و فا قرار می‌گیرند. پایهٔ این آکورد خودش بمل دارد، بنابراین علامت بمل بخشی از نام پایه است و باید در نماد Bb بماند. این با حرف m تفاوت دارد: بمل ارتفاعِ نام نت را تغییر می‌دهد، درحالی‌که m کیفیتِ مینور را مشخص می‌کند. ممکن است آکوردی هم پایهٔ بمل‌دار داشته باشد و هم مینور باشد؛ این دو نوع اطلاعات را جدا بخوانید.

در این نمونه سرکلید سه‌بمل است و هر دو نتِ سی، بمل اجرا می‌شوند. همین اصل در فا ماژور هم برای بملِ سرکلید برقرار است: با تغییر اکتاو، سی را ناخواسته طبیعی نکنید.

در مینور ابتدا مجموعه نت را صریح بنویسید

برای لا مینور طبیعی، نت‌ها لا، سی، دو، ر، می، فا و سل‌اند. با همان انتخاب یک نت در میان، به Am، Bdim، C، Dm، Em، F و G می‌رسیم. اگر فقط همین صورتِ طبیعی را در نظر بگیریم، آکورد درجهٔ پنجم مینور است. این نتیجهٔ محاسبه است؛ نباید صرفاً چون در جایی V دیده‌اید، بی‌توضیح می ماژور در جدول طبیعی بنویسید.

در بسیاری از کاربردهای هارمونی تنالِ مینور، درجهٔ هفتم برای ساختن نت محسوس بالا می‌رود. در لا مینور، سل به سل دیز تبدیل می‌شود و آکورد می، سل دیز، سی یعنی E می‌تواند ساخته شود. اگر کل مجموعهٔ مینور هارمونیک را ثابت فرض کنید، آکوردهای دیگری که سل داشتند نیز تغییر می‌کنند؛ مثلاً دو، می، سل دیز یک سه‌صدایی افزوده است. پس تغییرِ یک درجه ممکن است بیش از یک خانهٔ جدول را عوض کند.

در موسیقی واقعی، همهٔ میزان‌ها لزوماً از یک صورتِ ثابتِ مینور پیروی نمی‌کنند. برای تحلیل مبتدی، بالای برگه بنویسید «لا مینور طبیعی» و کنار هر تغییر، دلیل یا محل ظهورش را ثبت کنید. این کار از مخلوط‌شدن جدول نظری با رفتار واقعیِ قطعه جلوگیری می‌کند. بحثِ چگونگی استفاده از این آکوردها در جمله، مرحله‌ای بعد از استخراج درست آن‌هاست.

این فهرست چه مسئله‌ای را حل نمی‌کند

درون‌گامی‌بودن تضمین نمی‌کند هر آکورد با هر نتِ ملودی، در هر ضرب و هر سبک انتخاب مناسبی باشد. برای مثال، حضور فا در گام دو ماژور به این معنا نیست که می‌توان بدون توجه به زمان و بافت، هر آکورد آن گام را زیر یک فا کشیده گذاشت. برای همراهیِ ملودی باید نسبت نتِ ملودی با آکورد و مسیر قبل و بعد را نیز بشنوید.

از سوی دیگر، آکوردی با نت خارج از مجموعه الزاماً خطا نیست. ممکن است با تغییرِ موقت، وام‌گیری یا شیوهٔ سبکی دیگری روبه‌رو باشیم. هدف جدول این است که نقطهٔ مرجع داشته باشید و بتوانید بگویید کدام عضو تغییر کرده است. تشخیص مدولاسیون یا نقش هارمونیک، فقط با پیدا کردن یک دیز یا بملِ اضافی تمام نمی‌شود.

تمرین پایانی و پاسخ قابل بررسی

این بار ر ماژور را بنویسید و تنها سه‌صدایی‌های درجهٔ دوم و ششم را پیدا کنید. گام دو دیز دارد: فا دیز و دو دیز. درجهٔ دوم از می آغاز می‌شود و می، سل، سی می‌دهد؛ پاسخ Em است. درجهٔ ششم از سی آغاز می‌شود و سی، ر، فا دیز می‌دهد؛ پاسخ Bm است. اگر پاسخ متفاوت شد، ابتدا نت‌های گام، بعد انتخاب سوم و پنجم، و در آخر کیفیت را بررسی کنید.

یک برگهٔ مفید، علاوه بر نماد نهایی باید نت‌های تشکیل‌دهنده را هم داشته باشد. برای هر پاسخ اشتباه، مشخص کنید خطا از سرکلید بوده، از شمردن درجه یا از تعیین کیفیت. هنگام انتخاب مدرس در هنرآموز، همین برگه را نشان دهید تا بازخورد روی روشِ شما متمرکز شود. وقتی بتوانید یک جدول را مستقل بسازید و خطایش را پیدا کنید، دیگر برای هر گام منتظر فهرست آماده نخواهید ماند.